Antitrichia – hraukmosar

Skrifað um August 7, 2017 · in Mosar

Antitrichia curtipendula (hraukmosi) myndar oft þykkar breiður, sem leggjast eins og feldur yfir jörð. - Ljósm. ÁHB

Antitrichia curtipendula (hraukmosi) myndar oft þykkar breiður, sem leggjast eins og feldur yfir jörð. – Ljósm. ÁHB

Ættkvíslin Antitrichia Brid. – hraukmosar – telst til Leucodontaceae (skottmosaættar) ásamt Leucodon (skottmosum) og Nogopterium (sveigmosum). Þrjár tegundir eru innan kvíslar en aðeins ein er hér á landi. Lýsing á tegundinni er því látin nægja. Þess má geta, að sumir fræðimenn telja ættkvíslina til eigin ættar, Antitrichiaceae (hraukmosaættar).

Antitrichia er komið úr grísku, anti, á móti, og thrix, hár. Hér er átt við, að ytri og innri tennur í opkransi standist á.

 

 

Antitrichia curtipendula (Timm ex Hedw.) Brid. – hraukmosi

Plöntur eru stórar og vaxa í glansandi, grænum, dökkgrænum eða gulleitum breiðum eða um 5 cm þykkum bólstrum. Upp af stuttum, skriðulum renglum vaxa blöðóttir, 5-16 cm langir rauðbrúnir stönglar, sem eru stinnir og óreglulega greinóttir. Blöð eru útstæð og bein, þegar þau eru rök en þurr blöð eru upprétt eða aðlæg og á stundum einhliðasveigð. Þau eru 2-3 mm á lengd, oft með óglöggum langfellingum, egglaga til egglensulaga og mjókka smám saman eða snöggt fram í yddan framhluta. Rif er einfalt, nær fram í framhluta blaðs; það er breitt neðst og oft eru tvær eða fleiri hliðargreinar á rifi, sem geta náð nokkurn spöl upp eftir blaði. Blaðrönd er í efri hluta blaðs greinilega tennt, tennur oft þornkenndar, sumar baksveigðar. Þetta mjög glöggt einkenni, sem sést við litla stækkun (20x), ef blaði er haldið uppi á móti ljósi.

Við litla stækkun má sjá baksveigðar tennur á blöðum. Teikn. ÁHB.

Við litla stækkun má sjá baksveigðar tennur á blöðum. Teikn. ÁHB.

Frumur í miðju blaði eru sléttar, (21-)26-60(-66) x (4-)5-9 µm að stærð, tigullaga, með þykka, holótta veggi. Blaðhorn stór, aflöng til egglaga og ná langt upp eftir blaðrönd. Frumur þar ferhyrndar, tigullaga, kringlóttar eða frekar breiðar en langar.

Plöntur einkynja. Sjaldan með gróhirzlur.

 

Vex í fremur rýrum jarðvegi á melum, holtum, í hraunum, kjarri og á steinum og klettum. Meðal annars er hann mjög áberandi í hraunum á Þingvöllum. Hann er algengur eða mjög algengur um land allt nema í miðhálendinu og á Norðausturlandi.

 

 

Eftirmáli

Í regnskógum hitabeltisins og heittempruðu beltanna er algengt, að mosar hangi sem skegg niður úr trjánum. Mosinn festir sig í berki á stofnum og greinum, en hann dregur enga næringu úr trjánum, sem hann hangir á. Allt vatn og önnur ólífræn efni fær mosinn því eingöngu úr regnvatni.

 

Þetta sérstæða vaxtarlag verður því sjaldgæfara sem lengra dregur frá regnskógunum. Annars staðar á Norðurlöndum er þetta sárasjaldgæft við sérstakar aðstæður.

 

Þetta kynlega vaxtarform er aðeins þekkt hér á landi á einum stað, en það er í djúpri lægð í Eldborgarhrauni í Mýrasýslu, þar sem ríkja stillur og loftraki er mikill. Mosi vex þar á stofni á tveggja metra háum reyniviði (Sorbus aucuparia) og myndar þar langt skegg. Það þarf ekki að koma á óvart, að um sömu mosategund er að ræða og myndar slíkt vaxtarlag í Svíþjóð. Mosinn, sem er frekar stórgerður, er nefndur hraukmosi (Antitrichia curtipendula) og vex víða um land, einkum í fremur rýrum jarðvegi en einnig á steinum, klöppum og trjám.

Hér sést vel, hvernig mosinn hangir niður sem skegg. Ljósm. ÁHB.

Hér sést vel, hvernig mosinn hangir niður sem skegg. Ljósm. ÁHB.

Hraukmosi er annars algengur á norðurhveli jarðar og vex einnig á fjallatoppum í hitabelti Afríku. Útbreiðsla tegundarinnar hefur dregizt mjög saman annars staðar á Norðurlöndum og á Bretlandseyjum. Til að mynda var hann mun algengari í Svíþjóð á 19. öld en hann er nú. Full ástæða er til að fylgjast með útbreiðslu hans hér á landi, því að hann þolir litla mengun í andrúmslofti.

Gamalt sænskt nafn á honum er hænsnamosi, því að hann var talinn gott fóður. Algengara nafn er nú feldmosi (fällmossa), dregið af því að hann myndar ábreiðu, sem líkist feldi dýra.

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason