Arctoa – totamosar

Skrifað um December 2, 2014 · in Mosar

Arctoa Bruch & Schimp. (totamosar) heyrir nú til Rhabdoweisiaceae (kármosaætt) en tilheyrði áður Dicranaceae (brúskmosaætt).

Til ættkvíslarinnar teljast þrjár tegundir og vaxa tvær þeirra hér á landi.

Þetta eru uppréttir, lágvaxnir blaðmosar, sem vaxa á móbergi, steinum, klettum, í þúfnakollum, melum og jarðvegsfylltu undirlagi.

Þeir líkjast Dicranum tegundum, en eru jafnan minni (0,5-3 cm á hæð). Þá eru blöð einnig styttri; efstu blöð um 3,5 mm en hin neðri vart meira en 2 mm.

Plönturnar eru allar tvíkynja og því eru gróhirzlur mjög algengar. Eitt megineinkenni tegundanna er, að stilkur er aðeins 1-4 mm á lengd. Gróhirzluop er vítt og standa kranstennur út frá opi eða eru sjaldnar uppréttar. Enginn hnúður er á hálsi eins og hjá Kiaeria (hnúsksmosum).

 

Greiningarlykill að tegundum innan Arctoa:

1 Stilkur um 1 mm á lengd. Gró 30-35 µm að þvermáli. Framendi blaða heilrendur …. A. anderssonii

1 Stilkur um 3-5 mm á lengd. Gró <25 µm að þvermáli. Framendi blaða tenntur …. A. fulvella

Lýsing á tegundum:

 

Arctoa anderssonii Wichura – klettatoti

Vex í grænum eða blágrænum þéttum þúfum eða breiðum, oft glansandi, um 2 cm á hæð. Blöð eru breið-egglaga neðst og lykja laust um stöngul, upprétt og mjókka smám saman fram í langan, mjóan, heilrendan odd. Efri blöð allt að 3 mm á lengd en neðri blöð 1,5-2 mm.

Rif er mjótt (30-35 µm á breidd) og nær fram úr blöðku; engar þykkveggja frumur sjást í þverskurði.

Frumur í blaði eru með þykka veggi; þær eru ferhyrndar og aflangar (2-5:1) en mun styttri út við blaðjaðar. Hornfrumur eru stærri en aðrar frumur, með þynnri veggi og brúnar. Hornin geta verið óskýr, en þau eru oftast aflöng.

Plöntur eru tvíkynja. Kvenhlífarblöð eru svo löng (allt að 6 mm), að þau ná að hylja stilk og jafnvel gróhirzlu. Stilkur, 1 mm, er gulur, sver og uppréttur. Gróhirzla er egglaga, upprétt og eru þurrar hirzlur rákóttar. Kranstennur eru rauðbrúnar og standa út frá opinu sé hirzlan þurr, nema hún sé full af gróum, eru þær uppréttar.

Gró eru 30-35 µm að þvermáli, fínvörtótt.

Tegundin var fyrrum talin afbrigði af næstu tegund, A. fulvella, og var skilin frá henni á grundvelli stutts stilks og langra kvenhlífarblaða; þá nær rif ekki jafnlangt út úr blaði.

Vex fremur strjált um sunnan- og vestanvert landið. Er aðallega á móbergi svo og í sandfylltum skorningum í klettum og steinum.

Sjá: http://www.artfakta.se/SpeciesFact.aspx?TaxonId=82

https://www.google.is/search?q=arctoa+anderssonii&biw=768&bih=385&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=VKp9VPvtCaLT7QbDvYDQBw&ved=0CAcQ_AUoAg#facrc=_&imgdii=_&imgrc=WFKW1GWUth4cDM%253A%3BvJpxBIBPbmIisM%3Bhttp%253A%252F%252Fwww.mobot.org%252Fplantscience%252Fbfna%252FV1%252Fdicrarctoa_files%252Fimage002.gif%3Bhttp%253A%252F%252Fwww.mobot.org%252Fplantscience%252Fbfna%252FV1%252Fdicrarctoa.htm%3B576%3B762

 

 

Arctoa fulvella (Dicks.) Bruch & Schimp. – rindatoti

Vex í grænum, brúngrænum, gulgrænum eða svartleitum þúfum eða þéttum breiðum, oft glansandi, um 3 cm á hæð. Blöð eru breið neðst og lykja laust um stöngul, upprétt og mjókka smám saman fram í langan, mjóan, smátenntan, vörtóttan odd; oft einhliðasveigð. Efri blöð allt að 3,5 mm á lengd en neðri blöð 2-3 mm.

Rif er mjótt (30-60 µm á breidd) og nær langt fram úr blöðku; engar þykkveggja frumur sjást í þverskurði.

Frumur í blaði eru með frekar þykka veggi; þær eru ferhyrndar og aflangar (2-5:1) en mun styttri út við blaðjaðar. Í blaðgrunni eru frumur langar með þykka langveggi en þunna þverveggi. Hornfrumur eru stærri en aðrar frumur, með þynnri veggi (geta þó verið allþykkir) og oft gulbrúnar. Hornin geta verið óskýr, en þau eru aflöng eða ferningslaga og ná um hálfa leið frá blaðjaðri að rifi.

Plöntur eru tvíkynja. Kvenhlífarblöð eru löng (allt að 6 mm), með slíðurlaga grunn, ná oft upp að gróhirzlu. Stilkur, 2-3(-5) mm, er gulur, sver og uppréttur. Gróhirzla er egglaga, upprétt og eru þurrar hirzlur rákóttar. Kranstennur eru rauðbrúnar og standa út frá opinu sé hirzlan þurr, nema hún sé full af gróum, eru þær uppréttar.

Gró eru 17-24 µm að þvermáli, fínvörtótt.

Vex víða um land, nema sjaldgæf á Norðurlandi. Er einna algengust á móbergi, steinum og klettum, urðum og hraunum, í þúfnakollum og snjódældum.

 

Hætta er á að rugla tegundinni saman við Kiaeria tegundir, ef hún er án gróhirzlna. Þá er Blindia acuta að mörgu leyti lík, en stórar og rauðbrúnar hornfrumur þeirrar tegundar er öruggt einkenni. Rif á Dicranella heteromalla er um þriðjungur blaðs neðst.

 

 

Sjá: http://www.bbsfieldguide.org.uk/sites/default/files/pdfs/mosses/Arctoa_fulvella.pdf

 

Helztu heimildir:
A.J.E. Smith, 2004: The Moss Flora of Britain and Ireland. Cambridge University Press
Ágúst H. Bjarnason, 2010: Greiningarlykill að ættkvíslum íslenzkra blaðmosa (Musci) ásamt tegundaskrá. Fjölrit Vistfræðistofu n:r 40. Reykjavík.
Bergþór Jóhannsson: Íslenskir mosar. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar n:r 19. Nóvember 1991
Tomas Hallingbäck et al.: Bladmossor: Sköldmossor-blåmossor. ArtDatabanken, Sveriges lantbruksuniversitet. Uppsala 2008.
Tomas Hallingbäck, Ingmar Holmåsen, 2008: Mossor. En fälthandbok. Interpublishing. Stockholm.

 

ÁHB / 2. desember 2014

P.s. Höfundur hlaut styrk frá Hagþenki 2014 til ritstarfa.

 

Ath. Myndir munu birtast síðar.

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason