Bjöllulyng ─ Vaccinium

Skrifað um August 27, 2012 · in Flóra

Bláber.

Bláber.

Uppruni orðsins vaccinium er óviss. Ef til vill skylt latneska orðinu bacca, ber (varla tengt vacca, kýr).
Ættkvíslin bjöllulyng (Vaccinium L.) tilheyrir lyngætt (Ericaceae). Innan hennar eru uppréttir, uppsveigðir, jarðlægir eða skriðulir, oft kræklóttir, runnar og smárunnar með sívalar eða strendar greinar. Blöðin eru stilkstutt, ýmist sí- eða sumargræn, með flatar eða niðurorpnar rendur. Blóm eru undirsætin, tvíkynja, drúpandi, fjór- eða fimm-deild. Krónan er samblaða, krukku-, bjöllu- eða hjóllaga, en þá er krónan svo djúpklofin, að hún virðist lausblaða. Fræflar eru 8 eða 10 með tvö horn að aftan, nema á mýra- og rauðberjalyngi. Aldin er ber, blátt eða rautt.
Um 450 tegundir eru innan ættkvíslar, en einungis 4 hér á landi. Tegundirnar eru algengar á norðurhveli jarðar. Þó eru nokkrar tegundir sunnar á hnettinum, eins og á Hawai, Madagascar og eyjunni Madeira.

Lykill að tegundum:
1.         Stöngull meira eða minna uppréttur eða uppsveigður. Blóm leggstutt. Króna krukku- eða bjöllulaga ………………………… 2
1.         Stöngull jarðlægur eða skriðull, þráðmjór, rauðbrúnn, rótskeytur. Blóm legglöng. Króna rósrauð, djúpklofin, hjóllaga ……………….. mýraberjalyng (V. microcarpum)

2          Blöð sígræn, með niðurorpnar rendur. Blóm 4-deild. Króna bjöllulaga; frjóhnappar hornalausir; ber rauð, .. rauðberjalyng (V. vitis-idaea)
2          Blöð sumargræn, með flatar rendur. Blóm jafnan 5-deild. Króna hnöttótt eða krukkulaga; frjóhnappar með 2 horn, ber dökk- eða svartblá ……………….. 3

3          Greinar sívalar. Blöð öfugegglaga, snubbótt, heilrend, blágræn á neðra borði ………………………… bláberjalyng (V. uliginosum)
3
          Greinar hvassstrendar, grænar. Blöð egglaga, ydd, sagtennt, græn báðum megin ……………………. aðalbláberjalyng (V. myrtillus)
AðalbláberjalyngVaccinium myrtillus L.
Fjölær, sumargrænn smárunni með ljósgrænar, hvassstrendar greinar. Blöð eru smásagtennt, ljósgræn, þunn, egglaga og ydd. Þau eru græn báðum megin og roðna, þá er hausta tekur; greinar haldast hins vegar grænar. Blóm drúpa einstæð eða tvö saman neðst á árssprotunum og taka að myndast um leið og fyrstu blöðin. Króna er nærri hnöttótt, fölgræn, oft lítillega rauðleit. Ber eru dökkblá eða nærri svört (aðalber, f. epruinosum), súrsæt og rauð að innan. Flagan á berjunum er kringlótt.

Aðalbláber vaxa neðst á árssprotum.

Aðalbláber vaxa neðst á árssprotum.

Vex í skógum, lautum og mólendi, einkum þar sem snjóþungt er. Algengt um norðanvert landið en sjaldgæfara á Suður-, Suðvestur- og Suðausturlandi. Blómgast í júní. 10-30 cm á hæð.

Algengt er að búa til saft og mauk úr berjum og þykir einkar hollt; ber oft etin með skyri og öðrum mjólkurmat. Berin eru rík af andoxunarefnum, meðal annars C-vítamíni (5mg/100 g), steinefnum og öðrum nytsömum efnum eins og lúteíni, sem ver augun fyrir ýmsum sjúkdómum, til dæmis náttblindu. Þau líka styrkja húðina og æðakerfið. Þurrkuð ber þykja góð við niðurgangi. Gott er að þurrka þau við 25-40°C í ofni; þau mega ekki verða hörð, heldur mjúk eins og rúsínur. Te má gera af blöðum og þótti gott til daglegrar notkunar. Að mestu gildir hið sama um nytsemi og verkun og um bláberjalyng (sjá þar).

Aðalbláberjalyng með blómum.

Aðalbláberjalyng með blómum.

Berin eru bládöggvuð vegna þess að þunnt vaxlag þekur þau og ver gegn myglu og ofþornun. Sum ber hafa ekki slíkt vaxlag og eru þau því svört. Sums staðar kallast slík ber aðalber og tegundin aðalberjalyng. Þau þykja betri á bragðið.

Aðalber (svart).

Aðalber (svart).

Annars staðar á Norðurlöndum voru svört ber talin eitruð og að kýr eða refir hefðu migið á þau. Safi berja er ýmist blár eða rauður og fer það eftir sýrufari.

Hér er forskrift að aðalbláberjamúffum eða bollakökum (sex stykki):

150 g smjör, 2 dl sykur (eða hunang), 2 egg, 1 tesk. vanillusykur, ½ dl mjólk, 3 dl hveiti, 1 tesk. lyftiduft, 2 dl aðalbláber, 25 g möndluspænir.
Smjör og hveiti eru þeytt saman. Bætið eggjum í, eitt í einu, hrærið. Setjið vanillusykur og mjólk saman við og þá hveiti og lyftidufti. Deigið er sett í sex pappírsform. Bláberjum er þrýst á með skeið og möndluspænum stráð yfir. Bakið við 200°C í um 15 mínútur.

Viðurnafnið myrtillus er ævafornt heiti á bláberjum, þýðir lítil myrta (plöntutegund).
Á öðrum málum heitir aðalbláberjalyng:
Sænska: blåbär, slyngon
Norska: blåbär
Danska: blåbär
Finnska: mustikka
Enska: bilberry
Þýzka: Heidelbeere
Franska: myrtille, l’Airelle

BláberjalyngVaccinium uliginosum L. ssp. uliginosum
Samnefni: Myrtillus uliginosa (L.) Drejer; Vaccinium gaultherioides Bigelow, V. uliginosum var. alpinum Bigelow, V. uliginosum var. microphyllum Lange (ssp. microphyllum).

Blóm á bláberjalyngi. Ljósm. ÁHB.

Blóm á bláberjalyngi. Ljósm. ÁHB.

Fjölær, sumargrænn smárunni með móleitar og sívalar greinar. Blöð eru breytileg að lögun og gerð. Þau eru oftast öfugegglaga en geta verið oddbaugótt til lensulaga, snubbótt eða bogstýfð, sjaldan með broddörðu, hárlaus eða smáhærð. Venjulega blágrá eða dökkgræn á efra borði en blá- eða hvítgræn á neðra borði, skinnkennd og með þétt æðanet. Blóm, sætukoppar, nokkur saman efst á árssprota fyrra árs. Krónan krukkulaga (sjaldan bjöllulaga), hvít, en getur verið ljósrauð. Ber dökkblá, en grænleit að innan með litlausan safa. Flagan á berjunum er hornótt.

Bláberjalyng er oft sýkt af sníkjusveppi, bláberjalyngsroða, sem  er úr hópi kólfsveppa og veldur sérkennilegum lit á árssprotum á bláberjalyngi en líka ofvexti, svo að blöðin verða oft stærri en vanalega. Sveppurinn er algengur víða um land en virðist ekki valda varanlegum skemmdum.

Bláberjalyng.

Bláberjalyng.

Til fjalla vex lágvaxin, skriðul undirtegund (ssp. microphyllum Lange) með minni blöð og styttri blómlegg en venjulegt bláberjalyng (ssp. uliginosum).
Vex um land allt, einkum í votlendi og mólendi. Blómgast í maí-júní. 10-30 cm á hæð.

Viðurnafnið uliginosum, vex í votlendi, er komið af latneska orðinu uligo, vökvi.

Algengt er að búa til saft og mauk úr berjum og þykir einkar hollt; ber oft etin með skyri og öðrum mjólkurmat. Ber, blöð og rót voru talin kælandi og barkandi. Þau notast mót lífsýki (niðurgangi), köldu og skyrbjúgi; duft af rótinni þótti gott að strá í holdfúa sár. Áður var lögur af berjum látinn súrna og hafður til að barka skinn ásamt álúni. Nýsoðin ber gefa lifrauðan lit en með blöðum má lita gult.

Á öðrum málum heitir bláberjalyng:
Sænska: odon, slinnon, fjällodon
Norska: blokkebær
Danska: Mose-Bølle
Finnska: juolukka
Enska: bog bilberry, bog blueberry, bog whortleberry
Þýzka: Rauschbeere
Franska: myrtille des marais

RauðberjalyngVaccinium vitis-idaea L.

Fjölær, sígrænn smárunni með þétthærðar og sívalar greinar. Blöð eru öfugegglaga eða oddbaugótt, misbreið, snubbótt eða bogstýfð, nærri heilrend, gjáandi, skinnkennd, dökkgræn en neðra borð ljósgrænt með svarta kirtildepla; blaðrendur niðurorpnar. Blóm í stuttum, drúpandi klösum. Krónan bjöllulaga, djúpklofin, 4-deild, hvít eða lítið eitt rauðleit. Ber hnöttótt, hárauð, súr á bragðið.
Vex í mólendi og kjarri. Sjaldgæft; vex aðallega á Austurlandi, á fáeinum stöðum á Norðausturlandi og á tveimur stöðum á Suðvesturlandi, þar sem það að líkindum hefur slæðst með skógarplöntum. Blómgast í júní. 10-15 cm á hæð.

Rauðberjalyng vex í skógræktarstöðinni við Rauðavatn. Ljósm. ÁHB.

Rauðberjalyng vex í skógræktarstöðinni við Rauðavatn. Ljósm. ÁHB.

 

Blöð rauðberjalyngs líkjast sortulyngsblöðum (Arctostaphylos uva-ursi). Auðvelt er þó að að þekkja tegundirnar í sundur. Blöð á rauðberjalyngi eru þunn með niðurorpnar rendur en blöð sortulyngs þykk og flatar rendur.
Plantan hefur aldrei verið nýtt hérlendis.
Viðurnafnið vitis-idaea þýðir vín frá fjallinu Ida (í Tyrklandi).

Á öðrum málum heitir rauðberjalyng:
Sænska: lingon, kröson
Norska: tytebær
Danska: Tyttebær
Finnska: Puolukka
Enska: cowberry, lingonberry
Þýzka: Preiselbeere
Franska: airelle rouge

MýraberjalyngVaccinium microcarpum (Turcz. ex Rupr.) Schmalh.
Samnefni: V. oxycoccos L. ssp. microcarpum Blytt & Dahl, Oxycoccus microcarpus Turcz. ex Rupr.

Fjölær, sígrænn smárunni með jarðlægar, þráðmjóar, rauðbrúnar og rótskeytar greinar. Blöð eru mjög lítil, stilkstutt með niðurrorpnar rendur, gisstæð; þau eru sígræn, skinnkennd, mjó, dökkgræn og gljáandi, neðra borð ljósblágrænt. Blóm drúpandi, einstæð á hárlausum legg með tvö, ydd, smá, hárlaus forblöð neðan miðju. Krónan lítil, 4-deild, fagurrauð, svo djúpklofin, að hún sýnist lausblaða. 8 fræflar standa út úr blómi, alhærðir. Aldin er hnöttótt, dökkrautt ber, um 5 mm að þvermáli, súr á bragðið.
Vex í votlendi, einkum í barnamosaþúfum (Sphagnum) og eru stönglar á kafi í mosanum. Vex víða á Miðnorðurlandi og Miðausturlandi. Á nokkrum stöðum á vestanverðu landinu, sjaldgæft annars staðar. Blómgast í júní. 10-30 cm á hæð.
Viðurnafnið microcarpum er dregið af grísku orðunum mikros, lítill, og karpos, aldin, enda eru berin smá.
Ekki kunnugt um, að plantan hafi verið nýtt hérlendis.

Á öðrum málum heitir mýraberjalyng:
Sænska: dvärgtranbär
Norska: småtranebær
Danska: Dværg-Tranebær
Finnska: pikkukarpalo
Enska: small cranberry
Þýzka: Kleinfrüchtige Moosbeere
Franska: canneberge

 

 

 

 

Leitarorð:

No Responses to “Bjöllulyng ─ Vaccinium”

Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason