Brönugrös – Dachtylorhiza

Skrifað um July 3, 2014 · in Flóra

Brönugrös. Ljósm. ÁHB.

Brönugrös. Ljósm. ÁHB.


Ættkvíslin brönugrös –
 Dactylorhiza Necker ex Nevski – er af ætt brönugrasa (Orchidaceae) og telst til undirættarinnar Orchidoideae. Brönugrös voru klofin út úr Orchis-ættkvísl 1937. Til kvíslarinnar teljast fjölærar tegundir með handskiptar hnýðisrætur, sem geta geymt mikinn forða og vatn. Stöngull er sívalur eða strendur efst; getur hæstur orðið um einn metri á hæð. Blöð oft löng, en styttast eftir því sem ofar dregur á stöngli; mjólensulaga til egglaga, oft sett dröfnum á efra borði og jafnvel á hinu neðra einnig. Blóm fjólublá, ljósrauðleit með dökkrauðar rákir eða rauðblá, sjaldan hvítleit, í þéttu eða gisnu axi (eða klasa), 25-50 að tölu; vör vísar niður, heil eða skert, þríflipuð. Spori þroskaður.

Brönugrös vaxa víða, í hálfdeigjum, kjarri, gras- og lyngmóum. Þau eru algeng á norðurhveli, í meginhluta Evrópu, Norður-Afríku og Asíu.

Dactylorhiza er dregið af grísku orðunum ‘daktylos’, fingur og ‘rhiza’, rót; átt er við handflipótta forðarót, sem greinist í 2-5 flipa.

Áætlað er, að um 75 tegundir tilheyri ættkvíslinni. Erfitt hefur reynzt að greina tegundir frá hverri annarri. Breytileiki innan tegunda er mjög mikill og kynblendingar eru algengir.
Hér á landi vex ein tegund kvíslarinnar, brönugrös. Þau eru mjög breytileg og hefur einu afbrigði verið lýst héðan (var. islandica (Löve & Löve) Hyl.), en að áliti sumra vex hér einnig undirtegund brönugrasa (ssp. fuchsii), sem á stundum er talin sérstök tegund (D. fuchsii (Druce) Soó), sem hefur verið nefnd ýmist ástagrös eða töfragrös. Sá fundur hefur þó ekki verið staðfestur. – Þá er vert að geta þess, að sumir telja barnarót (Coeloglossum viride) til þessarar ættkvíslar undir nafninu Dactylorhiza viridis.

Brönugrös setja víða sterkan svip á gróðurlendi. Ljósm. ÁHB.

Brönugrös setja víða sterkan svip á gróðurlendi. Ljósm. ÁHB.

Lykill að tegundum og undirtegundum:

1. Blóm fjólublá eða rauðblá. Blöð oftast með dökka bletti ……. 2
1. Blóm gulgræn eða rauðmóleit …………… barnarót (D. viridis, sjá Coeloglossum viride)

2. Vörin grunnþríflipuð, miðflipi stuttur, minni en hliðarflipar. Blómskipun snubbótt; blaðblettir kringlóttir …. brönugrös (D. maculata ssp. maculata)

2. Vörin þríflipuð, miðflipi stór. Blómskipun ydd; blaðblettir þverstæðir ………….. töfragrös (D. maculata ssp. fuchsii)

 

Hvít brönugrös eru fremur sjaldgæf. Myndina tók Oddur Sigurðsson.

Hvít brönugrös eru fremur sjaldgæf. Myndina tók Oddur Sigurðsson.

  

Brönugrös – Dactylorhiza maculata (L.) Soó ssp. maculata

Blöð gráleit á neðra borði og með dökka flekki á hinu efra, 4-10 að tölu, hin neðstu fullþroskuð, 6-10 cm á lengd; þau eru all breið, ydd eða snubbótt og jafnan breiðust um eða ofan miðju, greipfætt. Því ofar sem dregur á stöngli verða blöð þeim mun smærri, mjórri og langyddari, hin efstu jafnvel háblaðakennd.

Blómskipun er þétt ax, getur verið sívöl eða gengið fram í odd. Blóm eru fjólublá eða ljósrauðleit með dökkrauðar rákir. Þau eru yfirsætin, óregluleg og vísa fimm blómblöð upp en hið stærsta niður og myndar vör. Vörin er grunnþríflipuð, miðflipi stuttur, minni en hliðarflipar eða nær enginn. Stoðblöð eru fín-sagtennt (stækkun), lengri en egglegið, frævan, sem er gárótt og snúið.

Tegundin er mjög breytileg. Að minnsta kosti 30 mismunandi afbrigðum og undirtegundum hefur verið lýst. Greina má á milli tveggja undirtegunda:

D. maculata ssp. maculata, neðstu blöð eru mjólensulaga og ganga fram í odd; vör grunnflipuð, miðflipi lítill eða nær enginn.
D. maculata ssp. fuchsii (Druce) Hyl., neðstu blöð eru breið, snubbótt eða tungulaga; vör djúpt þríflipuð, miðflipi stór. Óvíst, hvort undirtegundin vaxi hér.

Mynd sýnir vör og blaðenda á a) D. maculata ssp. fuchsii (efri) og b) D. maculata ssp. maculata (neðri). Teikn. ÁHB.

Mynd sýnir vör og blaðenda á a) D. maculata ssp. fuchsii (efri) og b) D. maculata ssp. maculata (neðri). Teikn. ÁHB.

 

Vex í grasdældum, kjarri og hálfdeigjum. Víða um land. Blómgast í júní–júlí. 10–40 cm á hæð.

Viðurnafnið maculatus er dregið af latneska orðinu ‘macula’, depill, díll, drafna, og á við dökku blettina á blöðunum.

Talsverð trú loðir við mátt plantna af brönugrasaætt. Á hún rætur að rekja til rótarhnýða. Þau eru tvö, annað dökkt og skorpið, vegna þess að kraftur þess fór í myndun blóma, en hitt er hvítt og þrýstið og bíður næsta árs. Lögun þeirra minnir um sumt á eistu sem heita „orchis” á grísku.

Allt fram á þennan dag hafa hnýðin verið notuð til þess að örva ástir manna. Í Hálfdánar sögu Brönufóstra er sagt frá því, að tröllkonan Brana gaf fóstra sínum grösin til þess að vekja ástir konungsdóttur, og er nafnið brönugrös af því dregið. Önnur íslensk nöfn benda og til ásta og frjósemi: Elskugras, friggjargras, graðrót, hjónagras, vinagras og vinarót.

Samnefni:
Dactylorchis maculata (L.) Verm., Orchis maculata L.; Dactylorhiza maculata (L.) Soó ssp. elodes (Griseb.) Soó (ssp. maculata); Dactylorchis fuchsii (Druce) Verm., Dactylorhiza fuchsii (Druce) Soó, D. longebracteata auct., Orchis fuchsii Druce, O. maculata L. ssp. fuchsii (Druce) C. A. Jörg., O. maculata L. var. meyeri Rchb. f. (ssp. fuchsii), O. solida Moench, O. comosa F.W.Schmidt, O. tetragona Heuff., O. macedonica Griseb., O. biermannii Ortmann, O. obtusifolia Schur, O. nemorosa Montandon, O. calvellii A.Terracc.
Nöfn á erlendum málum:
Enska: Heath Spotted-orchid (ssp. maculata), Common Spotted-orchid (ssp. fuchsii)
Danska: Plettet Gøgeurt (ssp. maculata), Skov-Gøgeurt (ssp. fuchsii)
Norska: flekkmarihand (ssp. maculata), skogmarihand (ssp. fuchsii)
Sænska: jungfru Marie nycklar, fläckigt nyckelblomster, jungfru Marie hand, jungfru Marie nyckelblomster; skogsnycklar (ssp. fuchsii)
Finnska: Maariankämmekkä
Þýzka: Geflecktes Knabenkraut
Franska: orchis tacheté, orchis maculé

ÁHB / 3. júlí 2014

P.s. Höfundur hlaut styrk frá Hagþenki 2014 til ritstarfa.

 

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason