Dicranella – rindilmosar

Skrifað um December 15, 2014 · in Mosar

 

Dicranella – rindilmosar

Ættkvíslin Dicranella (Müll. Hal.) Schimp. (rindilmosar) telst til Dicranaceae (brúskmosaættar) ásamt tveimur ættkvíslum öðrum, Dicranum og Aongstroemia. Rétt rúmlega 200 tegundum hefur verið lýst innan kvíslar, en aðeins um 70 eru almennt viðurkenndar. Á Norðurlöndum vaxa ellefu tegundir og af þeim eru átta hérlendis.

Ein tegund, sem áður var talin til þessarar ættkvíslar, D. palustris (Dicks.) Crundw. ex E.F. Warb., var flutt í aðra ættkvísl og nefnist nú Dichodontium palustre (Dicks.) M. Stech; við þann flutning breyttist íslenzka nafnið lindarindill í lindaglætu. Þessi tegund er höfð með hér í greiningarlykli að neðan.

 

Plönturnar vaxa í lausum eða þéttum bólstrum eða þúfum, grænar, gulgrænar, jafnvel rauðleitar. Stöngull er uppréttur, oftast ógreindur, þó á stundum kvíslgreindur, grænn eða rauður, verður brúnn með aldrinum, með miðstreng, (0,3-)0,5-5(-9) cm á hæð. Rætlingar eru neðst á stöngli eða greinum, brúnleitir, en oft með litlausum greinum; meðal sumra tegunda vaxa æxliknappar á rætlingum (4 tegundir hérlendis).
Blöð stutt- eða lang-lensulaga, eða þríhyrnd, kúpt til kjöluð, sjaldan flöt, mjókka á stundum smám saman frá mjóum grunni eða snögglega frá breiðum grunni, sem er oft slíðurlaga. Sum blöð hrokkin, ef þau eru þurr. Blaðrönd slétt eða útundin, heilrend eða tennt fremst. Blöð ganga oftast fram í mjóan, langan, allaga eða mjólensulaga framhluta, oft sveigðan eða útstæðan. Rif er ýmist mjótt eða breitt. Frumur í blaði langar og mjóar; engar sérstakar hornfrumur.

Plöntur einkynja eða tvíkynja. Gróhirzlur eru stuttar og sverar, oftast egglaga eða aflangar, reglulegar og uppréttar eða óreglulegar og álútar; sléttar eða rákóttar, oft með hnúð á hálsi. Kranstennur 16, rauðleitat, oftast langar og klofnar niður að miðju í tvo eða þrjá skanka og lóðrétt punktstrikóttar. Gró eru smá, 14-22 µm að þvermáli, slétt eða fínvörtótt.

 

 

Greiningarlykill að tegundum innan Dicranella (Müll. Hal.) Schimp.:

 

1 Bæði kvenhlífarblöð og venjuleg blöð með slíðurlaga grunn. Framendi blaða stendur þvert út frá stöngli …………..  2

1 Venjuleg blöð ekki með slíðurlaga grunn (kvenhlífarblöð geta verið það) …..  5

2 Blöð breið, snubbótt …………….  Dichodontium palustre (syn. Dicranella palustris)

2 Blöð mjókka snögglega fram í lensu- eða allaga, mjóan odd ………………  3

3 Frumur í framhluta blaðs striklaga. Gróhirzla upprétt og greinilega rákótt ……  D. crispa

3 Frumur í framhluta blaðs ferhyrndar. Gróhirzla álút, bogin og óregluleg, annað hvort rákótt eða slétt …………………..  4

4 Gróhirzla rákótt. Blöð heilrend ……………………  D. grevilleana

4 Gróhirzla slétt. Blöð venjulega tennt ……………  D. schreberiana

5 Kvenhlífarblöð með slíðurlaga grunn og mjókka snögglega fram í framhluta. Neðstu blöð mjókka smám saman …………. 6

5 Kvenhlífarblöð ekki með slíðurlaga grunn. Öll blöð mjókka smám saman og eru lík ……  8

6 Stilkur rauður. Rif þekur aðeins um fimmtung af breidd blaðs í blaðgrunni …….  D. subulata

6 Stilkur gulur. Rif þekur um þriðjung af breidd blaðs í blaðgrunni …….  7

7 Blöð heilrend eða með einstakar tennur við blaðodd. Jaðarfrumur í blaðgrunni langar. Hnúður á gróhirzlu ……………………………….  D. cerviculata

7 Blöð áberandi tennt fremst. Jaðarfrumur í blaðgrunni stuttar. Enginn hnúður á gróhirzlu ……………….  D. heteromalla

8 Blaðjaðar útundinn. Yfirborðsfrumur á gróhirzlu með þykka langveggi en þunna þverveggi. Sprotar grænleitir, aldrei rauðleitir. Rætlingar brúnir. Gróhirzlur bognar ………  D. varia

8 Blaðjaðar sléttur. Yfirborðsfrumur á gróhirzlu bæði með þykka langveggi og þverveggi. Sprotar rauðleitir. Rætlingar rauðir. Gróhirzlur beinar …………………  D. rufescens

 

 

 

Lýsing á tegundum ættkvíslar Dicranella:

 

Dicranella cerviculata (Hedw.) Schimp. — skurðarindill

Plöntur 3-15 mm í gulbrúnum, grænum eða gulgrænum breiðum; myndar ekki eiginlegar þúfur. Rætlingar gulbrúnir og sléttir. Blöð  1,5-2(-3) mm á lengd, upprétt neðst og útstæð ofarlega eða einhliðasveigð; mjólensulaga, mjókka smám saman eða snögglega frá hálfslíðurlaga grunni fram í rennulaga, langan framhluta. Blaðrönd flöt, getur verið innsveigð framan til, heilrend eða lítið eitt tennt allra fremst. Rif nær fram úr blöðku, þekur um þriðjung til helming af blaðgrunni.

Frumur í framhluta blaðs striklaga með þunna veggi (5-10:1); frumur í neðri hluta ívið breiðari.

Plöntur einkynja. Kvenhlífarblöð með slíðurlaga grunn. Stilkur gulur, en verður brúnn eða svartur með aldri, 5-10 mm á lengd. Barmfrumur sitja fastar, litlar í einfaldri röð. Lok með langa og bogna trjónu. Gróhirzla álút, egglaga og óregluleg, 0,7-1 mm á hæð; hnúður á hálsi áberandi; þurrar og tómar hirzlur skoróttar. Kranstennur 270-350 µm á lengd, klofnar að miðju eða lengra. Gró 16-21 µm að þvermáli.

Tegundin líkist D. heteromalla; rif þeirrar tegundar er mjórra, framhluti lengri og tenntari.

Vex hér og hvar á vestur- og norðurhelmingi landsins, einkum í skurðbökkum mómýra.

Viðurnafnið cerviculatus er latína og merkir með lítinn háls; cervix merkir háls.

 

 

Dicranella crispa (Hedw.) Schimp. — rákarindill

Plöntur um 3-10 mm á hæð, gulgrænar til grænar, uppréttar, ógreindar eða greindar. Oft vaxa margar plöntur saman án þess að mynda bólstur. Rætlingar brúnir eða hvítleitir. Blöð, 0.6-2 mm á lengd, með slíðurlaga grunn og mjókka snögglega fram í mjóan, allaga framhluta, sem stendur þvert út frá stöngli; framhluti rennulaga, oftast lítið eitt tenntur; blaðjaðar flatur eða innsveigður. Neðstu blöð þó upprétt, stutt (um 1 mm) og lensulaga. Rif nær fram í blaðenda.

Frumur í nær öllu blaði langar og ferhyrndar (6-8:1).

Plöntur ein- eða tvíkynja. Kvenhlífarblöð 2-3 mm. Stilkur rauður eða rauðbrúnn (gamlir svartir), 5-15 mm. Gróhirzla upprétt, aflöng eða öfugegglaga, brún og rákótt, 0,7-0,9 mm á hæð. Barmur úr tveimur frumuröðum. Lok með langa og stundum bogna trjónu. Kranstennur 300-350 µm á lengd, klofnar niður að miðju. Gró 17-20 µm að þvermáli.

Vex allvíða um land í rökum, lítt grónum jarðvegi.

Viðurnafnið crispus er latína og merkir hrokkinn.

 

Dicranella heteromalla (Hedw.) Schimp. — hverarindill

Plöntur oftast 1-4 cm á hæð, í fremur glansandi gulum eða gulgrænum breiðum; stöngull gulgrænn eða gulbrúnn. Rætlingar gulbrúnir og sléttir. Blöð upprétt eða einhliðasveigð, geta verið nærri hringlaga, 2-3 mm á lengd, frá lensulaga grunni ganga þau fram í mjóan odd, sem rif fyllir að mestu. Blaðrönd flöt eða lítillega innsveigð, tennt í fremri helmingi blaðs. Rif þekur um þriðjung blaðbreiddar við grunn og um blaðmiðju eru eru 1-3 frumuraðir blöðku hver sínum megin við rif.

Frumur ferhyrndar, frekar stuttar en lengri við rif í blaðgrunni, 11-14 x 4-7 µm.

Plöntur einkynja. Hefur ekki fundizt hér með gróhirzlur.

Sjaldgæf tegund á suðvesturhorni landsins. Vex í leirflögum við hveri og laugar.

Viðurnafnið heteromallus merkir ójafnt hærður, hnoðróttur; heteros er gríska og merkir ólíkur, frábrugðinn; mallos er einnig gríska og merkir ull, hárflóki.

 

 

Dicranella riparia (H. Lindb.) Mårtensson & Nyholm — fjallarindill

Plöntur 20 mm á hæð, í grænum, þéttum breiðum. Blöð 2-2,5 mm á lengd, upprétt eða útstæð; mjókka smám saman frá egglensulaga grunni fram í rennulaga, tenntan framhluta. Blaðrönd flöt, lítið eitt tennt allra fremst, eldri blöð geta verið heilrend. Rif er mjótt, lítið eitt vörtótt á bakhlið framalega, þekur meginhluta blöðku framan til.

Frumur í framhluta blaðs ferhyrndar (6-9 x 14-18 µm); frumur við rif í neðri hluta ívið breiðari og lengri (12-15 x 30-45 µm).

Plöntur einkynja. Kvenhlífarblöð með slíðurlaga grunn. Stilkur rauður neðst en gulur efst, en verður dökkrauðu eða svartur með aldri, 5-10 mm á lengd. Barmfrumur stórar í (ein-) eða tvöfaldri röð. Lok með langa og bogna trjónu. Gróhirzla bogin og langskorótt, þegar hún er þurr; hnúður á hálsi greinilegur. Oft með gróhirzlur en gró eru óþekkt.

Mjög sjaldgæf í miðhálendi landsins og vex í snjódældum og áreyrum.

Viðurnafnið riparius á latínu merkir sá, sem vex á strönd; ripa (latína) er strönd; –arius er latneskt viðskeyti.

 

 

Dicranella rufescens (Dicks.) Schimp. — roðarindill

Plöntur smáar, um 0,5-10 mm, rauðar eða rauðbrúnar; vaxa oft margar saman, en mynda ekki afmarkaðar breiður eða þúfur. Stöngull rauður, greindur eða ógreindur, 3-5 mm á hæð. Rætlingar rauðir, oft með rauða æxliknappa, ýmist kúlulaga eða aflangir. Blöð standa dreifð á stöngli, oft einhliðasveigð eða upprétt, bogin eða bein. Blöð mjókka smám saman frá mjóum, egglensulaga grunni fram í yddan eða snubbóttan odd; kjöluð fremst. Blaðrönd flöt, bugðótt, tennt framan til. Rif nær oftast fram undir eða fram í blaðenda (nær fram úr í kvenhlífarblöðum).

Frumur ferhyrndar, framan til í blaði langar (5-10:1); í blaðjaðri eru stöku frumur oft eilítið uppblásnar.

Plöntur einkynja. Hefur ekki fundizt með gróhirzlum hérlendis.

Helzt er hætta á að rugla tegundinni saman við D. crispa, en sú tegund er nær alltaf með gróhirzlur, sem eru rákóttar eða skoróttar; blöð hennar eru að auki með aðlægan, slíðurlaga grunn.

Vex á einum sex stöðum hér á landi við hveri og laugar.

Viðurnafnið rufescens merkir sá, sem verður rauður, rauðbrúnn.

 

 

Dicranella schreberiana (Hedw.) Dixon — væturindill

Plöntur eru 0,5-2(-5) cm á hæð, uppréttar, grænar til gulgrænar, oftast ógreindar. Oft vaxa margir stönglar saman en mynda ekki samfellda þúfu. Rætlingar neðst á stöngli, brúnir eða gulbrúnir; á þeim vaxa æxliknappar, fjölfrumna, brúnir, kúlulaga, 80-140 µm að þvermáli.

Blöð 1-3 mm á lengd (stytzt neðst), mjókka snögglega frá aflöngum til öfugegglaga, slíðurlaga grunni fram í lensulaga, yddan framhluta, sem á rökum blöðum stendur þvert út frá stöngli. Blaðjaðar flatur, tenntur fremst á blaði. Rif, 60-76 µm breitt neðst, nær fram í blaðenda eða lítið eitt fram úr, tennt á baki fremst.

Frumur ferhyrndar eða tigullaga, 7-15 µm á breidd (2-3:1), með þunna veggi; í blaðgrunni aflangar.

Hefur ekki fundizt með gróhirzlum hér á landi.

Vex mjög strjált um landið, er einkum við nokkra rekju nálægt lækjum og jarðhita.

Viðurnafnið schreberiana, er kennt til þýzks prests, Johann Christian Daniel Schreber (1739-1810) að nafni; -ianus er latneskt viðskeyti.

 

 

Dicranella grevilleana (Brid.) Schimp. — flagarindill

Líkist mjög undanfarandi tegund, D. schreberiana. Helzti munur er, að blöð eru flöt eða innsveigð og blaðjaðar ótenntur en getur verið örlítið örðóttur; þá er rif slétt á baki.

Plöntur ýmist ein- eða tvíkynja. Gróhirzla er rákótt, brún eða rauðbrún.

Vex í rökum jarðvegi. Mjög sjaldgæf.

Viðurnafnið grevilleana, er kennt til ensks mosa- og sveppafræðings, Robert Kaye Greville (1794-1866) að nafni; -anus er latneskt viðskeyti.

 

 

Dicranella subulata (Hedw.) Schimp. — heiðarindill

Plöntur 3-10 mm; vaxa oft margar saman, en mynda ekki afmarkaðar breiður eða þúfur, gulgrænar til grænar. Stöngull gulur eða brúnn, greindur eða ógreindur. Rætlingar brúnir og sléttir, oft með brúna æxliknappa úr stórum, mjög þykkveggja frumum í óreglulegri röð. Blöð oft einhliðasveigð eða upprétt, 1,5-2 mm á lengd, efstu blöð þó allt að 2,5 mm, hin neðstu um 1 mm og kvenhlífarblöð allt að 3 mm. Blöð mjókka oft snögglega frá mjóum, egglensulaga grunni fram í langan, rennulaga odd. Blaðrönd flöt en oft innsveigð framan til; tennt eilítið fremst og oft einnig á mótum blaðgrunns og framhluta. Rif nær oftast fram úr blöðku, oft með vörtulaga tönnum fremst á baki; mjótt neðst (50-60 µm) og þekur alla blöðku fremst (1/3-1/2).

Frumur í framhluta blaða striklaga, ferhyrndar, 30-40x 4-5 µm (7-8:1).

Plöntur einkynja. Kvenhlífarblöð með slíðurlaga grunn, framhluti útstæður eða einhliðasveigður; þau mjókka snögglega fram í allaga framhluta, eru oft tennt þar sem þau mjókka. Stilkur 9-13 mm, rauður, en verður svartleitur með aldri. Gróhirzla 0,7-1 mm á hæð, álút og óregluleg, lítið eitt rákótt eða nærri slétt; þurrar og tómar hirzlur eru skoróttar. Lok um 1 mm, trjóna bogin, rauðbrún frá keilulaga grunni. Kranstennur 400 µm á lengd, klofnar niður að miðju. Gró 16-20 µm að þvermáli.

Algeng um allt land. Vex í gróðursnauðu landi, móum, melum, urðum og víðar, einnig við talsverða rekju og í snjódældum.

Viðurnafnið subulatus merkir allaga, subula á latínu er alur, sýll, –atus (latína) er viðskeyti.

 

 

Dicranella varia (Hedw.) Schimp. — laugarindill

Plöntur 4-15 mm, dökk- til ljósgrænar eða gulgrænar og vaxa oft í þéttum breiðum. Stöngull grænn eða brúnn, greindur eða ógreindur. Rætlingar ljósbrúnir og sléttir; oft með ljósbrúna og tveggja frumu breiða æxliknappa, 60-150 µm að þvermáli. Blöð upprétt eða einhliðasveigð, um 1 mm á lengd, efstu blöð þó allt að 1,5 (-2) mm, hin neðstu styttri. Blöð mjókka smám saman frá egglensulaga grunni fram í odd. Blaðrönd útundin að miðju og oft einnig framan til, á stundum aðeins öðru megin (gott einkenni); heilrend en getur verið tennt eilítið allra fremst. Rif nær fram í blöðku, jafnvel fram úr; þekur um 1/5 blöðku neðst (60-80 µm).

Frumuveggir eru tiltölulega þykkir, frumur framan til í blaði ferhyrndar eða striklaga, um 6-9:1. Blaðka oft tvö frumulög á þykkt í efri hluta blaðs, sem er einstakt fyrir tegund innan þessarar ættkvíslar.

Plöntur einkynja. Stilkur 5-8 mm á lengd, rauður eða rauðgulur. Gróhirzla rauðbrún, bogin, óregluleg, slétt og álút, 0,7-1 mm á hæð. Lok keilulaga með stutta trjónu, 0,5-0,7 mm á hæð. Kranstennur 330-410 µm á lengd, klofnar að 1/3 niður. Gró 14-20 µm að þvermáli.

Er fremur sjaldgæf og vex einkum í leirflögum við hveri og laugar, en einnig á rökum stöðum, eins og klettum, árbökkum og moldarflögum.

Viðurnafnið varius er latína og merkir marglitur, margfaldur, ólíkur.

 

ÁHB / 15. desember 2014

 

P.s. Höfundur hlaut styrk frá Hagþenki 2014 til ritstarfa.

 

Ath. Vegna tækniörðugleika reyndist ekki unnt að setja inn myndir; þær munu birtast síðar.

Heimildaskrá

A.J.E. Smith, 2004: The Moss Flora of Britain and Ireland. Cambridge University Press

Ágúst H. Bjarnason, 2010: Greiningarlykill að ættkvíslum íslenzkra blaðmosa (Musci) ásamt tegundaskrá. Fjölrit Vistfræðistofu n:r 40. Reykjavík.

Bergþór Jóhannsson, 1991: Íslenskir mosar. Brúskmosaætt. – Fjölrit Náttúrufræðistofnunar n:r 19; bls. 112.

Bergþór Jóhannsson, 2003: Íslenskir mosar. Skrár og viðbætur. – Fjölrit Náttúrufræði-stofnunar n:r 44:1-135.

Hesselbo, Aug. 1918: The Bryophyta of Iceland. – Í: L. Kolderup Rosenvinge & Eug. Warming (eds.). The Botany of Iceland. Vol. I. Part II, 4:395-677.

Stech, M. 1999: Dichodontium palustre (Dicks.) Stech comb. nov., a new name for Dicranella palustris (Dicks.) Crundw. ex Warb. (Dicranaceae, Bryopsida). – Nova Hedwigia 69: 237-240.

 

Tomas Hallingbäck et al.: Bladmossor: Sköldmossor-blåmossor. ArtDatabanken, Sveriges lantbruksuniversitet. Uppsala 2008.

Tomas Hallingbäck, Ingmar Holmåsen, 2008: Mossor. En fälthandbok. Interpublishing. Stockholm.

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason