Foldarskart – Á slóðum Ferðafélags Íslands

Skrifað um July 18, 2012 · in Gróður

Foldaskart
Á slóðum Ferðafélags Íslands

Fólk leiðir oft hugann að plöntum á göngu sinni um óbyggðir landsins og undrast þann mikla lífsþrótt, sem býr í mörgu smáblómi, sem skrýðir holt og hæðir. Að kvöldi dags leita menn í náttstað, þar sem þögn og kyrrð ríkir um gróðurbreiður, en slíka unaðsreiti má finna víða um hálendið. Ekki þarf að fara mörgum orðum um, hvað gróður á hálendi – og einnig á láglendi – hefur farið illa, svo að nú er hann ekki nema svipur hjá sjón. Um þetta vitna ótal heimildir, svo að víst er, að gróður á meginhluta hálendisins hefur eyðzt á liðnum öldum. Þótt mörgum þyki oft og tíðum heldur harðhnjóskulegt á fjöllum uppi, eru aðstæður ekki verri en svo, að tæpur helmingur af háplöntum landsins nær að vaxa í allt að 500 metra hæð yfir sjó, enda búa plönturnar yfir ótrúlegri lífsorku og aðlögunarhæfni. Gróðurlendin, sem enn eru eftir, eiga þó mörg í vök að verjast víðast hvar vegna ytri afla, einkum ágangs vatns og vinda, sem náð hafa undirtökunum vegna beitar búsmala og annarrar nýtingar.

Í upphafi er rétt að benda á tvö grundvallarhugtök, flóru og gróður, sem mikill ruglingur er á, bæði í ritum og tali fólks. Með orðinu flóra er átt við plöntutegundir, sem vaxa á ákveðnu svæði án tillits til þess líffélags, sem þær lifa í. Þannig táknar flóra Íslands allar tegundir plantna, sem vaxa hérlendis. Orðið getur einnig táknað bók eða skrá yfir þessar tegundir. Gróður merkir á hinn bóginn líffélagið, sem plönturnar mynda, án tillits til einstakra tegunda.

Gróðurlendi
Eins og öllum er kunnugt dreifa plönturnar sér ekki jafnt yfir landið heldur hópa ákveðnar tegundir sig saman og mynda viss gróðurfélög. Tegundasamsetningin breytist stöðugt frá einum stað til annars eins og augljóst er, þegar haldið er í átt inn til landsins og hæð yfir sjó eykst. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að lofthiti lækkar að öðru jöfnu með vaxandi hæð. Þessi hitalækkun nemur 0,5 eða 0,6 °C fyrir hverja 100 metra, en er svolítið breytileg bæði eftir landshlutum og árstíðum. Þó svo að á móti komi að hiti vaxi sums staðar um 2,5 °C fyrir hverja 100 km, sem farið er frá sjó í heitasta mánuði ársins, júlí, setur framangreind hitalækkun mark sitt á gróður og líf plantna eftir því sem ofar dregur.

Óvíst er hvar setja skuli mörk á milli gróðurs á láglendi og hálendi. Þau eru sjaldnast skörp, en Steindór Steindórsson, sem manna lengst athugaði gróður landsins, taldi að miða mætti við það, hvar stinnastör leysir mýrastör af hólmi í votlendi, en það er víðast hvar við 300 til 400 metra hæð yfir sjó.

Melar, sandar og strjáll bersvæðagróður setja sterkan svip á hálendið. Þó eru enn víða vel gróin svæði, sem í flestum tilvikum eru leifar af miklu víðáttumeiri gróðurlendum, sem náðu neðan úr byggð. Það er því ekki alls kostar rétt að nefna svæðin hálendisvinjar.

Í grófum dráttum má skipta gróðri á hálendinu í tvo aðal flokka, þurrlendi og votlendi. Þurrlendið, eða mólendi öðru nafni, er af ýmsum toga eins og mosamóar, víðigrundir og þursaskeggsmóar. Langmest af votlendi á hálendi eru flóar, ýmist brok- eða hengistararflóar og stinnustararmýrar. Víða, einkum norðan jökla, eru svo nefndar flár í 400 til 600 metra hæð, en það eru votlendi með bunguvöxnum þúfum eða rústum en innan í þeim er sífreri. Þá má hér og hvar finna blómstóð og ýmsan fagran jurtagróður, þar sem sérstök skilyrði eru fyrir hendi, eins og hæfileg rekja, skjól eða snjódæld..

Því miður eru athuganir á gróðri í hálendinu tiltölulega skammt á veg komnar. Stærstu drættir eru vel kunnir en enn skortir mikið á, að
fylgzt hafi verið nægjanlega með áorðnum breytingum í tímans rás og hugað að þeim öflum, sem mestu ráða um gerð gróðurfélaganna.

Hálendisplöntur
Flestir hafa tekið eftir því, að það er næsta árvisst, að ýmsir menn lýsa yfir áhyggjum sínum af veðurfari á hverju vori; ýmist eru það kuldar, þurrkar eða of mikil sól, sem er að ganga af öllum plöntum dauðum. Það mætti því halda, að plöntur á Íslandi séu viðkvæmari en gerist og gengur. Ef vel er að gáð, hafa plönturnar lagað sig á aðdáunarverðan hátt að þeim aðstæðum, sem ríkja á hverjum stað, og sjaldnast þarf að hafa áhyggjur af lífi þeirra í ríki náttúrunnar.

Lofthiti, úrkoma, vindar og næringarefni eru nokkur helztu atriði, sem móta líf plantna. Við lágan hita dregur úr ljóstillífun og þar með vexti plantna en einnig rotnun, sem leiðir til þess að verulega hægist á hringrás næringarefna. Enda þótt flestar plöntur séu lágar vexti, bera þær þó engin merki þess, að þær líði af næringarskorti. Það er reginmisskilningur, að áburðargjöf styrki lífsþróttinn, þvert á móti getur hún hamlað vexti innlendra tegunda og komið í veg fyrir eðlilega framvindu.

Yfirleitt er mjög vindasamt á hálendi landsins og þurfa plöntur þar því að vera vindþolnar til þess að verjast ofþornun og fokskemmdum. Stafar plöntum mest hætta af hvössum vindi, þegar jörð er frosin og auð, eða einkum að hausti og vori. Hins vegar má geta þess, að þurrkar á sumrin valda því að rótarkerfi plantna styrkist, sem getur komið að gagni síðar.

Til þess að plöntur fái lifað á hálendi landsins þurfa þær að vaxa og taka út þroska sinn á tiltölulega stuttum tíma við fremur lágan hita og þær verða að standast mikið álag. Athuganir hafa þó sýnt, að plöntur þola mjög lágan hita og hann veldur sjaldnast miklum skemmdum. Sumar tegundir lifa af frost allt að -40 °C.

Plönturnar verðar jarðlægari eftir því sem ofar dregur. Flestar plöntur á hálendinu eru svo kallaðar svarðplöntur og runn- eða þófaplöntur og varðveita því brum á lágum, vetrarstæðum ofanjarðarsprotum eða í gróðursverðinum um veturinn. Á þennan hátt nýta þær betur en ella skjól af steinum og örlitlum mishæðum. Yfirborð laufblaða verður oft miklu heitara en loftið umhverfis vegna þess, að blöðin eru fast við jörðu eða plönturnar mynda þúfur. Þá hefur verið sýnt fram á, að hiti í hærðum blöðum og sprotaendum getur orðið allt að 20 °C hærri en í loftinu, vegna þess að hárin hafa svipuð áhrif og gler í gróðurhúsum. Sólarljósið kemst auðveldlega gegnum hárin en langbylgjurnar endurkastast ekki í gegnum þau, svo að plöntuvefirnir hitna.

Aðrar tegundir, til dæmis starir, hafa svarta eða dökkrauða blómhlíf, sem drekkur í sig hitageisla. Þá eru blóm sumra tegunda, til dæmis holtasóleyjar, eins og holspegill og safna geislum sólar í einn punkt í miðju blómi og beina hita inn að frævu, sem nýtir hann til frekari vaxtar. Aukinn hiti í blómi verður til þess, að skordýr dvelja þar lengur en ella og atast því meir af frjódufti. Þannig nýtist hver gestur á blóminu betur til frævunar og vegur upp að skordýr eru færri hér en á suðlægari stöðum. Víða liggur snjór til fjalla fram eftir sumri og geta ýmsar plöntur tekið út verulegan þroska undir honum líkt og undir gleri.

Laufblöðin gegna mikilsverðu hlutverki, því að í þeim fer fram myndun lífræns efnis, sykurs eða mjölva, sem er undirstaðan að öllu lífi plöntunnar. Margar plöntur eru með sígræn blöð eins og holtasóley (rjúpnalauf), krækilyng, mosalyng og fjallabrúða. Þær vaxa yfirleitt þar sem snjór liggur lengi. Plöntur, sem fella lauf, eru þó ekki síður algengar. En ekki fella allar plönturnar lauf á sama tíma. Flestar mynda lauf á vorin og fella það að hausti. Til eru þó nokkrar tegundir, sem þroska blöð í lok sumars og ná um 20% af blaðstærð sinni undir haustið. Blöð þessi þola síðan að frjósa á veturna en taka að vaxa óvenju snemma að vori en deyja síðan um haustið, þá vaxa ný blöð. Þannig er háttað lífi fjallavorblóms og lækjasteinbrjóts.

Jafnvel þótt blöðin séu sígræn fer ljóstillífun fram í þeim aðeins í fá ár en hins vegar getur forðanæring, mjölvi, safnazt fyrir í þeim. Að öðru jöfnu safna plönturnar þó forða í rót. Um leið og hiti hækkar að frostmarki að vori hefst vöxturinn og nýtir plantan forða sinn frá sumrinu áður. Þegar blöð hafa náð nokkrum þroska byrjar plantan að safna forða að nýju í rót fyrir næsta sumar. Um leið og forðinn er orðinn nægur fyrir komandi sumar, getur plantan farið að mynda og þroska blóm.

Eins og gefur að skilja getur kynæxlun plantna brugðizt til beggja vona, ef tíð er óhagstæð. Að líkindum hafa blómplönturnar lagað sig að meðallengd vaxtartíma; verði sumar styttra en í meðalári misferst fræmyndunin, en í góðum árum verður fræþroski mikill og geymast fræin allnokkur ár í jörðu. Plönturnar eru þó alls ekki háðar fræmyndun, vegna þess að þær geta beitt ýmsum brögðum til þess að fjölga sér. Sumar fjölærar plöntur mynda fræ án undangenginnar frjóvgunar (maríustakkur), aðrar þroska æxlikorn (kornsúra og fjallasveifgras) og enn aðrar fjölga sér með renglum (stinnastör).

Einærar plöntur, sem eiga allt sitt líf undir fræþroska, eru afar fátíðar á fjöllum uppi, því að búast má við frostum og snjókomu um hásumartíð. Tvær tegundir hafa þó allmikla sérstöðu, en það eru naflagras, algengt í rökum flögum, og dýragras, eða bláin, í röku mólendi og vaxa báðar um land allt, einnig hátt til fjalla. Þó að þessar tvær tegundir séu um flest harla ólíkar ná þær að lifa og dafna við hin óblíðustu kjör, þó að einærar séu. Vitað er, að naflagras myndar ekki fræ nema í stöku ári en þá jafnan í ótrúlegum mæli, sem endist um mörg ókomin ár. Fáar eða engar aðrar plöntur kunna að nýta sér sólskinstund betur en dýragras, sem skartar fagurbláu blómi, sem sagt er bláast af öllu bláu. Lítið þarf þó til að það loki blómi sínu,
og hefur plantan af því hlotið nafnið karlmannstryggð. Hér hefur aðeins verið brugðið upp örfáum myndum af lífi plantna, sem ef til vill kunna að skýra að hluta til þann ótrúlega kraft, sem býr í dýrmætustu auðlind okkar, gróðrinum. Hver jurt bindur geisla sólar og notar þá til þess að framleiða lífrænt efni, undirstöðu alls lífs hér á jörðu, þar með okkar mannanna. Það má því líta á plönturnar sem lifandi verksmiðjur, en þó ólíkar öllum öðrum í því, að með starfsemi sinni auðga þær og bæta mannlífið en menga ekki. Með hverri smájurt, sem troðin er í svörðinn, er verið að skerða auðsæld þjóðar. Höfum jafnan í huga, að ýmis afskipti mannsins geta leitt til þess, að tefja fyrir, breyta og jafnvel stöðva eðlilega framvindu lífríkis. Í raun er það harla fátt, sem við getum lagt af mörkum til þess að bæta lífsskilyrði plantna á hálendi Íslands, en fyrst og fremst þarf að friða gróður fyrir beit, koma í veg fyrir áfok og hefta uppblástur.

Höfundur er grasafræðingur
Myndir:

1. mynd. Lengst frammi í dölum víða á Norðurlandi vex enn birki og er hið vöxtulegasta. Í Karlsdrætti norður úr Hvítárvatni er gróskumikið kjarr og í Þverbrekknamúla skammt suður af Kjalfelli hafa stöku birkiplöntur fundizt. Myndin er tekin í Fögruhlíð í Austurdal, Skagafirði. Ljósm. Á.H.B.

2. mynd. Áhrifa mannsins á gróður gætir ekki aðeins hér á landi. Víða um heim allan hefur eyðing jarðvegs og gróður fylgt í kjölfar búsetu.
Myndin er tekin á Syðra-Fjallabaki. Ljósm. Á.H.B.

3. mynd.Flár nefnast mýrlendi með bungumynduðum rústum; innan í þeim er sífreri en á milli þeirra eru smátjarnir og fífusund. Þar sem rústir myndast er úrkoma fremur lítil og meðalárshiti lægri en 0°C.
Myndin er tekin á Fljótsdalsheiði. Ljósm. Á.H.B.

4. mynd. Blóm plantna eru gerð þannig, að geislar sólar nýtist sem bezt.
Myndin sýnir holtasóley. Ljósm. Á.H.B.

5. mynd. Fátt jafnast á við fegurð dýragrass. Himinblá, glitrandi blóm þess opnast aðeins þegar sól stafar geislum yfir landið.
Ljósm. Á.H.B.

Birtist í Morgunblaðinu 30. júní 2000:34-35.

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason