Goðin við Goðafoss

Skrifað um August 28, 2012 · in Almennt

 

Teikning eftir Hákon J. Helgason.

Teikning eftir Hákon J. Helgason.

Sú saga hefur orðið ærið lífsseig, að Þorgeir Ljósvetningagoði og lögsögumaður hafi kastað goðum sínum í foss í Skjálfandafljóti eftir að kristni var lögtekin árið 1000 og fossinn fengið nafn sitt, Goðafoss, af því.

Víða í ritum og á netinu er vitnað meðal annars til Kristni-sögu í þessu sambandi (sjá til dæmis Landið þitt I og http://nat.is/a_eigin_vegum%20hringvegurinn_soguferd.htm). Hvorki er þó vitnað beint í söguna né í neina aðra, enda er hvergi neitt að finna í fornum sögum, sem styður þessa lýsingu á atburðinum. Þá er og þess að geta, að Goðafoss er ekki getið í heimildum fyrr en í sýslulýsingu Þingeyjarsýslu 1747.

Í Lesbók Morgunblaðsins 1935 skrifar Hákon J. Helgason gagnmerka grein, Goðafoss, þar sem hann rekur, hvernig saga þessi komst á flot (sjá Lesb. Morgunblaðsins, 10. árgang, 16. tbl. apríl 1935, bls. 125). Elzta heimild er í ritverkinu Bidrag til en historisk-topografisk beskrivelse af Island 1–2, København 1877–1882, eftir K. Kålund. Þar segir, að Kålund kalli sögu þessa um Þorgeir og Goðafoss munnmælasögu (þjóðsögu) og tengir hana við Goðafoss hjá Munkaþverá í Eyjafirði. Svo örlar ekki á sögunni fyrr en Jónas Jónsson frá Hriflu tekur hana upp í Íslandssögu handa börnum (Fyrra hefti. Reykjavík 1915, bls. 86) og heimfærir hana upp á Skjálfandafljót með þessum orðum: »Þegar hann [ɔ: Þorgeir Ljósvetningagoði] kom heim af þinginu, kastaði hann goðunum úr hofi sínu í foss í Skjálfandafljóti, sem síðan heitir Goðafoss.«

Ekki þarf að fjölyrða um áhrif þessarar kennslubókar í mannsaldur í íslenzku skólakerfi. Enda má fullyrða, að hvert mannsbarn hafi haft þessa frásögn fyrir satt um langan aldur. Í grein sinni bendir Hákon hins vegar á, að sennilegasta skýringin á nafninu Goðafoss sé af öðrum toga. Gefum honum orðið:

»Tveir einkennilegir klettar eru á bergbrúninni, austan megin árinnar, andspænis fossinum, og ber þá í úðann. Líta þeir út eins og að sjá þar ofan á tvo tígulega menn, sem horfa upp í fossinn. Það er þó aðeins annar kletturinn, sem heldur þessari líkingu af manni, þegar komið er mjög nærri klettunum, og sýnir síðari myndin það. Jeg hygg, að ásatrúarmönnum hafi komið hof í hug, er þeir litu þessa furðulegu sýn; svo mjög býst jeg við því, að klettarnir hafi mint á goð á stalli, og fyrir framan þessi goð var iðandi fossinn eins og hinn vígði eldur, er aldrei slokknaði. En þá má líka segja, að nafnið hafi verið komið. Þeir næstum hlutu að nefna hann Goðafoss.«

 

Goðin á bakka Skjálfandafoss. Ljósm. ÁHB

Goðin á bakka Skjálfandafljóts. Ljósm. ÁHB

Hér er, kannski í fyrsta skipti, varpað fram þeirri kenningu, að örnefni, sem talið hefur verið dregið af sögulegum atburði, sé í raun dregið upphaflega af landslagi (náttúrunafnakenning). Fyrir því verður grein þessi eftir Hákon J. Helgason að teljast hin merkasta.

Sjá:
http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=239851&pageId=3271546&lang=is&q=apríl 1935

ÁHB / 29.8.12

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason