Grasatal Jónasar Hallgrímssonar

Skrifað um November 20, 2012 · in Almennt

 

Jónas Hallgrímsson fæddist á Hrauni í Öxnadal 1807.
Jónas Hallgrímsson fæddist á Hrauni í Öxnadal 1807.

GRASATAL

LATNESK OG ÍSLENZK JURTAHEITI

 

(Upphafið)

 

DICOTYLEDONES

 

GRASATAL J.H.

 

Latnesk og íslenzk heiti á plöntutegundum í Grasatali Jónasar Hallgrímssonar eins og þau eru réttust talin nú um stundir.

Ranunculaceœ

Sóleyingar

Ranunculaceae

Sóleyjaætt

Thalictrum Thalictrum
alpinum

krossgras, brjóstagras, kverkagras.

alpinum

brjóstagras

Ranunculus Ranunculus
aquatilis v. capillaceus

lónasóley

eradicatum

lónasóley

reptans

skriðsóley

reptans

flaga- eða liðasóley

glacialis

dvergasóley

glacialis

jöklasóley

*nivalis

snæsóley

nivalis

vex ekki hér

*Lapponicus

finnasóley

lapponicus

vex ekki hér

hyperboreus

norðsóley

hyperboreus

trefjasóley

acris

brennisóley

acre

brennisóley

*polyanthemos polyanthemos

vex ekki hér

repens

greinasóley

repens

skriðsóley

Caltha Caltha
palustris

lækjasóley, hófblaðka

palustris

hófblaðka

 

Papaveraceœ

Svöfnungar

Papaveraceae

Draumsóleyjaætt

Papaver Papaver
nudicaule

melasól, svefnurt

radicatum

melasól

 

Cruciferœ

Krossungar

Brassicaceae

Krossblómaætt

 
Nasturtium Rorippa
palustre

lindablóm

palustris (e.t.v. islandica)

kattarjurt (?)

Arabis Arabis
alpina

gæsakál

alpina

skriðnablóm

Arabidopsis
petræa v. hispida

do.

petraea

melablóm

petræa v. hastulata

do.

petraea

melablóm

Cardamine Cardamine
*bellidifolia

lambaklukka

bellidifolia

jöklaklukka

*hirsuta

loðklukka

hirsuta

lambaklukka

*intermedia intermedia

vex ekki hér

pratensis

hrafnaklukka (kattarbalsam)

pratensis

hrafnaklukka

Draba Draba
*alpina

gæsablóm

oxycarpa

fjallavorblóm

muricella

do.

stellata

vex ekki hér

hirta

do.

glabella

túnvorblóm

hirta v. oblongata

do.

do.

do.

incana

do.

incana

grávorblóm

*muralis

do.

muralis

vex ekki hér

Erophila (Erophila)
vulgare verna

vorperla

Cochlearia Cochlearia
officinalis

skarfakál

officinalis

skarfakál

*Danica

do.

danica

vex ekki hér

Anglica

do.

anglica

vex ekki hér

Thlaspi Lepidium
*campestre

pungarfi, hjartarfi

campestre

(akurperla)

Cakile Cakile
maritima

strandbúi

maritima

fjörukál

Capsella Capsella
bursa pastoris

smalapungur

bursa-pastoris

hjartarfi

Subularia Subularia
*aquatica aquatica

alurt

Sinapis Sinapis
*pratensis [sic.]

mustarður

arvensis (?)

(arfamustarður)

 

Violaceœ

Fjólungar

Violacae

Fjóluætt

Viola Viola
palustris

fjóla, mýrifjóla

palustris

mýrfjóla

canina

týsfjóla

canina

týsfjóla

tricolor

brekkusóley, blóðsóley, þrenn ingargras

tricolor

þrenningarfjóla

 

Droseraceœ

Sóldöggvar

Droseraceae

Sóldaggarætt

Drosera Drosera
rotundifolia

sóldögg

rotundifolia

sóldögg

*longifolia

do.

longifolia

vex ekki hér

Parnassiaceae

Mýrasóleyjaætt

Parnassia Parnassia
palustris

mýrisóley

palustris

mýrasóley

 

Caryophyllaceœ

 

Caryophyllaceae

Hjartagrasaætt

Silene Silene
inflata v. maritima uniflora holurt
Atocion
*rupestris rupestre

vex ekki hér

Silene
acaulis

lambagras, gulltoppur, holtarót, harðaseigjur.

acaulis

lambagras

Lychnis Lychnis
flos cuculi

múkahetta

flos-cuculi

munkahetta

Viscaria Viscaria
alpina

kveisugras, augnfró; fjallaljós

alpina

ljósberi

Sagina Sagina
procumbens procumbens

skammkrækill

Spergula Spergula
*arvensis

vallskurfa

arvensis

skurfa

Sagina
nodosa

liðskurfa

nodosa

hnúskakrækill

saginoides

langskurfa

saginoides

langkrækill

(spergella) subulata

fimmungur

subulata

broddkrækill

Stellaria Stellaria
media

miðstjarna

media

haugarfi

Edwardsii

játvarðsstjarna

longipes

vex ekki hér

humifusa humifusa

lágarfi

crassifolia v. subalpina

dulstjarna

crassifolia

stjörnuarfi

Minuartia
biflora

tvístjarna

biflora

fjallanóra

Cerastium
cerastoides

hástjarna

cerastoides

lækjafræhyrna

Arenaria Minuartia
rubella

rauðsandi

rubella

melanóra

rubella v. hirta

loðsandi

rubella

melanóra

Arenaria
ciliata v. [humifusa]

skeggsandi

norvegica

skeggsandi

serpyllifolia

smásandi

serpyllifolia

vex ekki hér

Honckenya
peploides

fjöruarfi, berjaarfi, smeðjukál

peploides

fjöruarfi

Cerastium Cerastium
vulgatum

músareyra

fontanum

vegarfi

holosteoides

do.

fontanum v. holosteoides

vex ekki hér

alpinum

do.

alpinum

músareyra

viscosum

[do.].

fontanum

vegarfi

latifolium

[do.].

nigrescens v. laxum

fjallafræhyrna

 

Lin[ac]eœ

Línungar

Linaceae

Línætt

Linum Linum
catharticum

villihör

catharticum

villilín

 

Geraniaceœ

Blágresingar

Geraniaceae

Blágresisætt

Geranium Geranium
sylvaticum

blágresi, litunargras

sylvaticum

blágresi

pratense

engjablágresi

pratense

(garðablágresi)

 

 

 

Hippuridaceae

Lófótsætt

Hippuris Hippuris
vulgaris

hrossatagl (marhálmur austanlands)

vulgaris

lófótur

 

________________________

 

 

 

Scrophulariaceae

Grímublómaætt

Veronica Veronica
beccabunga

vatnsarfi

beccabunga

vex ekki hér

officinalis

æruprís

officinalis

hárdepla

 

________________________

 

 

 

Lentibulariaceae

Blöðrujurtarætt

Pingvicula Pinguicula
vulgaris

lyfjagras, kæsisgras, Jóns-gras

vulgaris

lyfjagras

alpina

fjallalyf

alpina

fjallalyfjagras

 

________________________

 

 

 

Zosteraceae

Marhálmsætt

Zostera Zostera
marina

marhálmur

angustifolia

marhálmur

Grasatal Jónasar Hallgrímssonar, sem hér birtist, er tekið upp úr bókinni Rit eftir Jónas Hallgrímsson, V. Smágreinar dýrafræðilegs efnis, ævisaga o.fl., Reykjavík 1937, bls. 126-128.

Í fyrstu tveimur dálkum er Grasatalið eins og það birtist í ofanritaðri bók. Í tveimur dálkum þar á eftir er grasatalið lagað að flokkunarfræði eins og hún er núna.
Í skýringum með Grasatalinu segir: »Latnesku heitin eru rúmar 17 síður (dálkar); er óvíst hver hefir skrifað þau eða hvern þátt hann á í þessari skrá, en víst virðist þessi uppskrift hafa verið gerð fyrir hann og hann ætlað sér að setja íslenzku jurtaheitin við allar jurtirnar. Hér eru prentaðar að eins fyrstu síðurnar og síðan fáein einstök nöfn, sem Jónas hefir einnig sett íslenzk heiti við.«
Augljóst virðist, að latnesku nöfnin eru tekin beint upp úr skrá, sem birtist í ritinu Minéralogie et Géologie eftir E. Robert (Paris 1840) í níu binda ritröðinni Voyage en Islande et au Groënland, sem gefin var út að loknum hinum mikla leiðangri undir forystu Paul Gaimard 1935. – Skráin er til komin þannig, að E. Robert fékk Jens Laurentius Moestue Vahl (1796-1854) til þess að endurskoða gömul, íslenzk plöntutöl með tilliti til þeirra tegunda, sem til voru í dönskum söfnum. Jens L. M. Vahl þessi var lyfjafræðingur og mikill áhugamaður um grasafræði. Hann var aðstoðarmaður í grasa- og bókasafni í Kaupmannahöfn, ferðaðist víða um Evrópu og til Grænlands í leit að plöntum og tók þátt í leiðangri P. Gaimards til Spitsbergens. Til Íslands mun hann aldrei hafa komið.
Plöntuskrá J. Vahls, Liste des plantes que l‘on suppose exister en Islande, er níu síður í tveimur dálkum og birt á eftir stuttri ritgerð um gróður á Íslandi, Observations sur la végétation en Islande (bls. 337-370 í ofan nefndu riti).

Ekki hefur unnizt tími til þess að bera skrá J. Vahls saman við eldri skrár, sem þó nokkrar eru til. Þessar eru helztar:

Ártal

Höfundur

Heiti

1770 O. F. Müller Enumeratio Stirpium in Islandia sponte crescentium
1772 Johan Zoëga Flora Islandica – Sjá Ferðabók Eggerts og Bjarna
1786 Nikolai Mohr Forsög til en Islandsk Naturhistorie
1811 G. S. Mackenzie Travels in the Island of Iceland during the summer of the year 1810
1813 W. J. Hooker List of Icelandic Plants
1821 A. M. Mørch Óbirt skrá
1824 Theodor Gliemann Geographische Beschreibung von Island
1830 Oddur J. Hjaltalín Íslenzk grasafræði

Í plöntuskrá J. Vahls eru taldar 394 tegundir og afbrigði blómplatna og 397 blómleysingjar, alls 791 tegund (sjá Þorv. Thoroddsen: Landfræðis. Íslands, IV:190). Í skránni eru aðeins latnesk nöfn og þær tegundir merktar með stjörnu (*), sem höfundur telur fulla vissu fyrir að vaxi á Íslandi.

Grasatal Jónasar er bein afritun á plöntuskrá J. Vahls. Örfáar stafsetningarvillur hafa slæðzt inn og eru þær leiðréttar hér án athugasemda; þá tíðkaðist á þessum árum að tákna afbrigði (varietas, var. eða v.) með grískum bókstöfum, β og γ, en í stað þeirra er hér höfð skammstöfunin v. Þá eru í Grasatali Jónasar á hinn bóginn þær tegundir merktar með stjörnu (*), sem óvíst er að vaxi á Íslandi, öfugt við það, sem er í skrá J. Vahls. Grunur leikur á, að ein villa sé í báðum skránum. Ekki hefur tekizt að finna tegundina Sinapis pratensis og hníga öll rök að því, að hér sé átt við S. arvensis.

Flokkunarkerfi plantna hefur vissulega breytzt mikið frá dögum Jónasar. Engu að síður er auðvelt að ráða við hvaða tegundir er átt hverju sinni. Margar tegundir hafa flutzt á milli ættkvísla, nýjar kvíslir skilgreindar og einni tegund skipt í tvær eða jafnvel þrjár aðrar. Sem dæmi má nefna ættkvíslina Arenaria, sem klofin hefur verið í þrjár: Arenaria, Minuartia og Honckenya. Slíkar skiptingar sjást greinilega í töflunni. Þá eru hér íslenzk nöfn á slæðingum höfð innan sviga.

Hnýsilegast í Grasatali Jónasar Hallgrímssonar eru réttilega íslenzku plöntunöfnin. Þar sem hér er því miður aðeins um útdrátt úr talinu að ræða, er ekki vitað, hvort fleiri íslenzk nöfn komi þar fyrir.

Um íslenzku plöntunöfnin verður vonandi fjallað í öðrum pistli síðar.

ÁHB / 20.11.2012

 

 

 

 

 

 

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason