Hálfgrasaætt – Cyperaceae

Skrifað um September 28, 2013 · in Flóra · 2 Comments

Klófífa (Eriophorum angustifolium) er ein af algengustu plöntum landsins og hefði sómt sér vel sem þjóðarblóm. Ljósm. ÁHB

Klófífa (Eriophorum angustifolium) er ein af algengustu plöntum landsins og hefði sómt sér vel sem þjóðarblóm. Ljósm. ÁHB

Til hálfgrasaættar (Cyperaceae) teljast ein- og fjölærar, graskenndar jurtir með jarðstöngul. Á stundum vaxa þær í þéttum þúfum og þá er jarðstöngull lóðréttur en séu þær með skriðulan jarðstöngul eru stönglar gisstæðir eða lausþýfðir; trefjarætur. Stönglar með blómum á spretta upp af jarðstöngli en einnig oft aðeins blöð.

Stönglar eru strákenndir, þrístrendir en oft sívalir, sjaldan ferstrendir eða flatvaxnir; engin óhol kné við blaðfót, mergjaðir. Blöð eru graskennd, striklaga, oftast þríhliðstæð (ekki tvíhliðstæð eins og á grösum), með lokuð blaðslíður; blöðkur eru á stundum engar á stönglum. Blöð eru slíðurfætt en slíðurhimna er lítið eða ekkert þroskuð. Blöð og stönglar eru oft rík af kísli og eru þess vegna oft stinn og snörp.
Blómskipun er ax, annaðhvort einstakt á stráenda eða nokkur öx saman í samsettri, gormlaga blómskipun. Við hvert blóm í axinu er lítið hreisturkennt stoðblað; háblöð þessi eru þétt sköruð í óútsprungnu blómi (axi) og kallast axhlífar. Blóm eru nakin eða með burstkrans í stað blómhlífar. Líta má á burstkransinn sem leifar af blómhlíf. Flest blóm eru tvíkynja en þó einkynja hjá íslenzku kvíslunum Carex (störum) og Kobresia (þursaskeggi, en einnig hjá Scleria og Cymophyllus. Í kvenblómum á störum (Carex) er forblað, sem myndar hulstur (utriculus) utan um frævu. Fræflar eru (1-) 3, mjög sjaldan fleiri; frjóknappar eru endastæðir (ekki miðstæðir eins og hjá grösum). Ein fræva, með einhólfa eggleg, og einn stíll, sem er klofinn í 2 eða 3 þráðlaga fræni. Vindfrævun. Aldinið er þríhyrnd eða tvíkúpt hneta og fræ eru með sterkjuríka fræhvítu.

Myndin sýnir tvær gerðir af blómum innan hálfgrasaættar. A: Blóm af skúfum, a: fræfill, b: stoðblað, c: burstkrans, d. fræva; B: Karlblóm á stör, a: fræfill, b: axhlíf; C: Kvenblóm á stör, a: xx, b: xx, c: dd. Teikn. ÁHB.

Myndin sýnir þrjár gerðir af blómum innan hálfgrasaættar. A: Blóm af skúfum, a: fræfill, b: stoðblað, c: burstkrans, d. fræva; B: Karlblóm á stör, a: fræfill, b: axhlíf; C: Kvenblóm á stör, a: fræni, b: hulstur, c: fræva. Teikn. ÁHB.

 

Í hálfgrasaætt eru 115 ættkvíslir og um 4000 tegundir, sem vaxa um allan heim, einkum þó í tempruðu beltunum. Á Íslandi vaxa 54 tegundir ættarinnar, sem skiptast á fimm kvíslir.

Tegundir ættarinnar varpa víða sterkum blæ á land, einkum votlendi. Meðal þeirra eru starir (Carex) og fífur (Eriophorum). Á þurrum flesjum setur þursaskegg (Kobresia myosuroides) móleitan svip á móa og harðbala. Sumar tegundir hafa þótt góðar beitarjurtir eins og vatnsnál (Eleocharis palustris) og klófífa (Eriophorum angustifolium) en starartegundir sumar hverjar voru taldar hinar beztu fóðurjurtir og oft aðalgras útheyskapar, eins og tjarnastör (Carex rostrata), mýrastör (C. nigra) og gulstör (C. lyngbyei).
Næringargildi hálfgrasa er oft ekki mikið og jafnast ekki á við grös; ef til vill er nafnið „hálfgrös“ af því dregið í mörgum tungumálum. Í nokkrum nýlegum ritum hefur ættin verið nefnd stararætt, en lítil skynsemi er í slíkri nafngift.

Greiningarlykill að ættkvíslum:
1 Blóm einkynja ………………………………………………………. 2
1 Blóm tvíkynja ……………………………………………………….. 3

2 Aldin (fræva) innlukt í lokuðu, flöskulaga hulstri ……………………….. starir (Carex)
2 Aldin (fræva) ekki í lokuðu hulstri; forblað hreisturkennt ………….. þursaskegg (Kobresia myosuroides)

3 Burstkrans hármargur, hvítu hárin lengjast við þroskun aldins ……….. fífur (Eriophorum)
3 Burstkrans úr fáum burstum (2-6) eða er enginn; hár lengjast ekki við þroskun ….. 4

4 Stöngulslíður blöðkulaus ……………………………………………. skúfar (Eleocharis)
4 Stöngulslíður með broddlaga blöðku ………………………….. mýrafinnungur (Trichophorum cespitosum)

Skylt er að geta þess, að árið 1932 fann Helmut Schwabe, sá hinn sami og var hér við rannsóknir í Surtsey, burstasef (Isolepis setacea (L.) R.Br. (syn. Scirpus setaceus L.) í Laugarnesi. Tegundin hefur ekki fundizt síðan, þrátt fyrir mikla leit.  Plantan vex í þéttum þúfum og er yfirleitt örsmá (2-10 cm), með 1-3 öx og löngu stoðblaði.

Væntanlega munu svo fylgja greiningarlyklar að tegundum þessara ættkvísla bráðlega og lýsingar á þeim.

ÁHB / 28. sept. 2013

Leitarorð:

2 Responses to “Hálfgrasaætt – Cyperaceae”
  1. Baldvin Baldvinsson says:

    flottur vefur Ágúst.

    • Águst says:

      Þakka, -öllum þykir lofið gott. Eg hef þó ekki verið nógu duglegur við að bæta inn, enda þurft að sinna öðru.

Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason