Hrapalleg Íslandskort – Ferðakort Landmælinga Íslands

Skrifað um July 15, 2012 · in Almennt

Hrapalleg Íslandskort
Ferðakort 1 til 3, mælikvarði 1:250?000. – Ferðakort Landmælinga Íslands
Útgefandi er Landmælingar Íslands. Reykjavík 2002/3. –  Ritdómur, Morgunblaðið 1. ágúst 2003:25. (Andsvar 2. ág.; Leiðrétting við umsögn um kort stuttu síðar.)

Útgefandi er Landmælingar Íslands. – Reykjavík 2002/03.
Nýútkomin ferðakort Landmælinga Íslands eru um margt frábrugðin hinum eldri kortum, dönsku herforingjaráðskortunum, sem flestir kannast við, í mælikvarðanum 1:250?000. Án efa eru þetta þau kort, sem flestir nota á ferðum sínum um landið og einnig til þess að átta sig á höfuðdráttum landsins. Fyrst er til að taka, að blöðin eru nú þrjú í stað níu áður. Að sumu leyti er hagræði af þessari stærð, því að kortin eru haganlega brotin. Á hinn bóginn eru þau oft óþægilega stór, ef breiða þarf úr þeim (86×135 cm) og samanbrotin að fullu fara þau heldur illa.

Pappírinn í kortunum er vel valinn og virðist þola talsvert hnjask. Gerð leturs og stærð eru sömuleiðis vel valin, svo að kortin eru mun læsilegri en hin gömlu.Mörgum kemur sjálfsagt spánskt fyrir sjónir, að engar sýslur eru skráðar á kortin. Ástæðan er sú, að þær eru ekki til samkvæmt bókstaf laganna. Hins vegar eru umdæmismörk sýslumanna færð á kortin og sums staðar falla þau að mörkum gömlu sýslnanna en annars staðar ekki. Hreppamörk eru löngu dottin upp fyrir en hvergi er að finna skil á milli sveitarfélaga og hin nýju nöfn eins og Árborg og Fjarðabyggð eru ekki tekin með, að því er þó bættur skaðinn. Gömlum og gildum nöfnum yfir stærri svæði er þó víða haldið, eins og Staðarsveit, Flói, Mýrar, Landsveit og Kelduhverfi, en engar línur dregnar, sem sýna víðáttu þeirra; en Holt og Tungusveit eru ekki merkt, svo að dæmi sé tekið. Þarna á milli er víða mikið ósamræmi í stærð leturs.

Að sjálfsögðu eru hæðarlínur á kortunum, en það hefur gleymzt að geta um hver hæðin er á milli lína. Verra er, að hvergi eru hæðartölur við línur, svo að það getur verið tafsamt að komast að réttri hæð. Öllu verra er þó, að hæðarlínum á jöklum er sleppt. Slíkt má ekki koma fyrir og verður að laga það hið snarasta. Margar hæðartölur á fjöllum eru aðrar en á eldri kortum og má því ætla, að þessar séu réttar. Árni Hjartarson sýndi fram á það hér í blaðinu fyrir skömmu, að hæð Heklu er röng og leikur grunur á, að það eigi við um fleiri fjöll (t.d. Snæfell, Hengil og Eyjafjallajökul), þó að ekki sé auðvelt að sannreyna það. Einkennilegt er, að búið er að þurrka út hæðartölur á mjög áberandi kennileitum eins og Krakatindi, og Grettishæð á Stórasandi er ekki einu sinni merkt lengur. Á eldri kortum er tiltekin hæð vatna yfir sjó, en hér er þessum mjög svo nauðsynlegu tölum sleppt, þó að skýringar við kortin sýni annað. Það þarf ekki að lýsa því, hve bagalegt það er.
Ár og lækir eru teiknuð með bláum línum og eru því nokkuð greinileg á kortinu. Þó eru sumar ár slitnar í sundur (t.d. Háumýrakvísl og Grjótá undir Búrfellshálsi) en um aðrar hefur ekki verið kunnugt áður, eins og allar lækjarsprænurnar, sem sýndar eru á Heiðinni hárri. Þar sem ár falla um sanda eða aura eru oft aðeins útlínur látnar duga, svo að árnar líta út sem stórfljót, stöðuvötn eða jafnvel firðir. Þannig má ætla, að fjörður gangi norð-austur úr Hvítárvatni, þar sem Fróðá rennur í það og ókunnugir kunna að halda, að Skyndidalsá í Lóni sé allt að því skipgeng og að stöðuvötn séu í Múlakvísl og Klifanda. Þá eru upptök Jökulsár á Fjöllum teiknuð þannig, að þau líkjast uppistöðulónum. Mesta furðu vekja þó vötnin stóru í Eldhrauni austur af Árkvíslum (eða Djúpabresti). Þeim hafa þó engin nöfn verið gefin.

Svo aftur sé vikið að gömlu kortunum, þá voru mýrar, hagar, engi og skógar merkt með grænum lit, auk smærri tákna. Nú eru aðeins skógar (kjarr) og ræktað land merkt grænum lit en flóar og fen með litlum bláum, ógreinilegum táknum. Þessar merkingar eru með slíkum eindæmum, að það hálfa væri nóg. Ljósvatnsskarð er eitt akurlendi fjalla á milli samkvæmt kortinu, enginn túnbleðill við Þórðarstaði en hins vegar víðlent ræktað land í Fnjóskadal frá Steinkirkju suður fyrir eyðibýlið Grjótárgerði. Það eru og nokkur tíðindi, að Vaglaskógur (eða Hálsskógur), vöxtulegasti birkiskógur landsins, er með öllu horfinn af korti. Þá eru hvorki flóar né fen í Þjórsárverum, Hvítárnesi eða Miklumýrum og engin mýrarblettur lengur til í Guðlaugstungum. Þannig mætti lengi telja og er með ólíkindum hvað merkingar eru ónákvæmar.
Þá er komið að örnefnum. Ef allt yrði talið, sem fundizt hefur við fremur litla leit, yrði sá bálkur ærið langur. Hér eru því ekki tök á að birta nema fáein dæmi til glöggvunar. Ekki eru öll örnefni rétt, Vondubjallar á Rangárvöllum kallast Rauðubjallar og Biskupstunga á Auðkúluheiði er nefnd Biskupstungur. Sumir bæir eru á röngum stað; Heiðarbrún í Holtum er úti í miðri Ytri-Rangá en eyðibýlið Sandar í Leiðvallarhreppi er sýnt á bakka Kúðafljóts en ekki á eyju í miðri á.

Sömu sögu er að segja um Belgsá í Fnjóskadal, sem er sett við Selgil vestan Fnjóskár á korti nr. 2 en er með réttu austan árinnar. Fyrir kemur að merkingar bæja séu rangar. Í Aðaldælahreppi er nöfum á Brúnahlíð og Klambraseli víxlað og Víkingavatn II er nefnt Kílakot, en það er eyðibýli sunnan við vatnið og ekki merkt. Bærinn Fjall í Seyluhreppi er ómerktur og Íbishóll þar skammt frá er þurrkaður út, þó að þar sé búið. Þá hafa nöfn á mörgum gömlum eyðibýlum, sem mörgum leikur forvitni á að vita hvar eru, verið afmáð. Nú sjást engir Hólar lengur í Biskupstungum og niðjar kenndar til Víkingslækjar finna ekki lengur ættaróðalið á korti. Ótal önnur dæmi mætti nefna. Það eru ekki aðeins bæjarnöfnum, sem hefur skolað til, Arnaneslón er sett við Bakkaþúfutjarnir og gleymzt hefur að teikna Úlfsvatn á Arnavatnsheiði, og af ómerktum, stórum vötnum má nefna Skjálftavatn og Svínafellsvatn í Nesjahreppi. Þá er mörgum þekktum örnefnum sleppt.
Gránunes á Kili, Paradís á Skógarströnd, Útfall og Grasver í Fögrufjöllum, svo að fátt eitt sé nefnt, eru ekki lengur auðkennd, en hins vegar er nýnefnið Lónsöræfi sett á kort. Þau hétu áður Stafafellsfjöll og dugði það nafn þangað til kaupstaðabúar fóru að spranga þar um. Á kortunum er hitt líka til, að nöfnin standa en tákn um fyrirbærin eru horfin. Þannig eru tákn um jarðföllin í Urðarhálsi og Stóra- og Litla-Víti í Þeistareykjabungu ekki sýnd.

Þó að hér hafi verið fjallað um nöfn, má líka geta þess, að víða eru áberandi eyður í kortunum. Sem dæmi má nefna, að á leiðinni á milli Selvogs og Þorlákshafnar er ekki eitt einasta staðarnafn, þó að af nokkru sé að taka (t.d. Bjarnavík, Viðarhellir, Háaleiti og Básar). Úr þessu verður ef til vill bætt, þegar Suðurstrandarvegur kemur.
Ekki skal fjallað hér um akvegi, en þar gætir oft mikillar ónákvæmni.
Engum skal ráðlagt að treysta þessum merkingum. Samkvæmt korti er akfær leið fram Kjálka alla leið að Ábæ; brúarsmíðin þar hefur því ekki farið hátt og er síðast fréttist lá leið fram Fnjóskadal ofan bæjar við Þórðarstaði en ekki fram bakkann eins og sýnt er. Að síðustu má geta sér þess til, að jökulskerin, sem táknuð eru við Grímsvötn hafi á loftmyndum aðeins verið gjóskuflekkir, sem hafa glapið kortagerðarmönnum sýn.

Skal nú lokið athugasemdum, þó að af nógu sé enn að taka. Við lestur kortanna fer ekki hjá því, að hugurinn leiti aftur til Eggerts og Bjarna, Sveins Pálssonar og Björns Gunnlaugssonar, sem lögðu á sig ómælt erfiði til að grafast fyrir um hæð fjalla, svo að sem minnstu skakkaði. Um langan aldur stóðum við í þakkarskuld við erlenda kortagerðarmenn, meðal annars Frisak, Scheel og Koch og síðan hóp erlendra manna, einkum danskra, sem unnu stórkostleg afrek. Flest af því, sem þeir unnu, var gert af slíkri nákvæmni við hinar erfiðustu aðstæður, að ekki hefur þurft að bæta um síðar.

Kortagerðamenn nú á dögum vinna við allt aðrar aðstæður en áður og þurfa ekki að vaða eina einustu lækjarsprænu. Nútíma tölvutækni og dýrustu tæki standa þeim til boða. Árangurinn er því miður ekki að sama skapi góður og þessi nýja útgáfa er, frómt frá sagt, afspyrnu léleg, frá sjónarhóli þess leikmanns í þessum fræðum, sem hér heldur á penna.
Nauðsynlegt er að fá ítarlegar skýringar á því, hvers vegna svona óhöndullega hefur til tekizt, því að útgáfa landakorta er ábyrgðarmikið starf. Kortaútgáfa er hvoru tveggja í senn menningarlegt og vísindalegt viðfangsefni, sem krefst þess að viðhöfð séu hin vönduðustu vinnubrögð.
Landmælingar Íslands, sem notið hafa mikls trausts til þessa, geta ekki vikið sér undan því að útskýra þessi flausturslegu vinnubrögð.

Ágúst H. Bjarnason

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason