Köngull

Skrifað um February 2, 2013 · in Almennt · 4 Comments

Könglar á svartgreni (Picea mariana). Ljósm. ÁHB.

Könglar á marþöll (Tsuga heterophylla). Ljósm. ÁHB.

Þær plöntur, sem fjölga sér með fræi, nefnast fræplöntur. Gömul venja er að skipta þeim í tvo hópa:

a)           BERFRÆVINGA (Gymnospermae; gríska gymnos, nakinn, ber)
b)           DULFRÆVINGA (Angiospermae; gr. angeion, kista; smækkunarorð af angos, umbúðir, ílát.)

Í berfrævingum eru fræin nakin eða „ber“ á milli hreisturskenndra blaða í svo kölluðum könglum. Í dulfrævingum eru fræin umlukt fræblöðum í blóminu og sjást því ekki, þau eru „dulin“ í frævunni.

Flestir berfrævingar tilheyra þallarætt (Pinaceae), barrtrjám, og eru enda tré eða runnar með síðvöxt, sem merkir, að stofn þeirra gildnar af viði (viðarvef) með árunum. Viður barrtrjáa er gerður úr nær einsleitum viðartrefjum en ekki líka úr viðaræðum eins og í lauftrjám (harðviði). Blöð standa í gormlaga langröðum eða kransi, eru oftast nállaga (barr), en geta þó verið mjúk og breið. Flestar tegundir fella ekki blöðin reglubundið og eru því sígræn.

Æxlunarfæri berfrævinga eru í svo nefndum könglum (strobilus, ft. strobili), sem eru ummyndaðir stönglar eða sprotar. Blómhlífarblöð eru engin. Þetta eru því ekki blóm í skilningi grasafræðinga, heldur karl- og kvenkynhirzlur, sem sitja saman í axleitri skipan, köngli, á stuttum legg. Til að mynda á furu vaxa tvenns konar könglar, karlköngull  og kvenköngull. Einir (Juniperus communis) hefur þá sérstöðu, að hann er tvíbýlisplanta, en þá eru sérstakar karl- og kvenplöntur (sjá síðar).

Karlköngullinn er lítill og ótrénaður. Neðan á hverju blaði í könglinum, smágróblaði, sitja tvær smágróhirzlur, en það eru fræflar með skjaldlaga frjóknappa.

 

Langskorinn smágróhirzla í karlköngli. Teikn. ÁHB.

Langskorinn smágróhirzla í karlköngli. Teikn. ÁHB.

 

Í þeim verða til smágró við meiósu, sem síðan þroskast í frjókorn. Utan um smágróið er tvöfaldur veggur. Hinn ytri losnar frá að hluta og myndar vængi. Inni í gróinu fer fram frumuskipting, sem leiðir til þess, að þar verða tvær frumur að lokum, æxlifruma (sáðmyndunarfruma) og frjópípufruma. Nú er frjókornið tilbúið til að flytjast yfir á kvenkynhirzlu, og eftir það tekur við frekari þroskun þess. – Karlkönglar eru mjög svipaðir í flestöllum barrtrjám. Þeir visna mjög fljótt eftir að frjókornin eru rokin út í veður og vind. Mörgum er í nöp við að kalla þá köngla, en því miður eigum við ekkert annað orð um þá. Þetta eru ekki blóm, því að engin eru blómhlífablöðin.

Frjókorn tekið að spíra. Teikn. ÁHB.

Frjókorn tekið að spíra. Teikn. ÁHB.

 

 

Kvenköngullinn er mun stærri og flóknari að allri gerð. Í honum eru tvenns konar hreistursblöð. Neðst er þekjuhreistur, sem er ummyndað laufblað, og ofan á því situr hreisturskennt fræblað (köngulhreistur), ummyndaður sproti. Endi fræblaðsins (einkum á furu) er oft þykkvaxinn og nefnist það garður (apohysis). Á garðinum er oft kúlumynduð hnúfa (umbo) eða broddur (spinosus). Fræblöð og þekjuhreistur eru oft samvaxin og á einstaka tegund skagar þekjuhreistrið út fyrir fræblaðið.

Langskorinn kvenköngull.

Langskorinn kvenköngull.

Ofan á fræblöðunum vaxa stórgróhirzlur og í þeim eru eggbú, oftast tvö saman, og eru þau umlukt egghimnum. Á einum stað teygjast himnurnar í tvo flipa, eggmunnavarir, og á milli þeirra er þröng rás inn í eggbúið (sjá síðar).

Langskorin stórgróhirzla í kvenköngli. Teikn. ÁHB.

Langskorin stórgróhirzla í kvenköngli. Teikn. ÁHB.

 

Þekjuhreistrið þroskast að jafnaði fyrst og er áberandi um það leyti sem frævun fer fram. Fræblöðin vaxa síðar og loka könglinum til að vernda hið vaxandi fræ. Meira um myndun karl- og kvenkynhirzlna síðar.

 

Eins og áður sagði, eru kvenkönglar mjög breytilegir að stærð og útliti. Þeir eru frá örfáum sentímetrum til 50 cm á lengd og hinir stærstu vega um 5 kg.

Hér má sjá ýmsar gerðir af kvenkönglum.

 

ÁHB / 2.2. 2013

 

Leitarorð:

4 Responses to “Köngull”
  1. Aðalsteinn Sigurgeirsson says:

    Sæll Ágúst.
    Á ensku og skandinavísku er vani að tala um “blómgun” (flowering, blomning) þótt berfrævingar á borð við greni eða furu eigi í hlut. Stundum hefur sama heyrst á íslensku. Hver er skoðun þín: Er réttara/rökréttara, á íslensku, að tala um “könglun” en blómgun?
    Efsta myndin sýnir nálar og kvenköngla hjá þöll (Tsuga; líklega marþöll, T. heterophylla).

    • Águst says:

      Aðalsteinn, sæll. – Þakka ábendingu um myndina. Það sér hver heilvita maður, að þetta er ekki greni; það er ekki eitt sem mælir í mót heldur allt. Svona getur þetta samt farið, þegar myndir ruglast.
      Helgi Hallgrímsson, sá ágæti maður, leyfði sér einhverju sinni að tala og skrifa um blóm og blómgun hjá mosum. Eg veit ekki, hvert “sumir” ætluðu að komast í vandlætingu sinni yfir þessari heimsku. Helgi lét sér hvergi bregða og rökstuddi mál sitt og sýndi, að færa má rök fyrir ýmsu. – Á hinn bóginn þykir mér eðlilegra að tala um, að barrtré springi út.

  2. JTH says:

    “Það sér hver heilvita maður”
    Eru þetta áhrif frá DO?

    • JTH says:

      Af Eyjubloggi:

      Hannes Hólmsteinn Gissurarson · Virkur í athugasemdum · University of Iceland

      Það sér hver heilvita maður, að ekki er unnt að bera saman

Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason