Kornsúra ─ Bistorta vivipara

Skrifað um December 29, 2012 · in Flóra · 2 Comments

Þurrkuð blóm á kornsúru. Ljósm. ÁHB.

Þurrkuð blóm á kornsúru og fáein æxlikorn. Ljósm. ÁHB.

Ættkvíslin kornsúrur (Bistorta (L.) Scopoli) telst til súruættar (Polygonaceae), og vaxa flestar tegundir hennar  norðarlega á hnettinum og í tempruðu beltunum í Ameríku, Evrópu og Asíu. Til kvíslarinnar teljast um 50 tegundir, sem eru fjölærar jurtir með stuttan og sterkan jarðstöngul, sem oft er snúinn; Bistorta er af því dregið, bis merkir tvisvar sinnum og tortus snúinn.
Stöngull er uppréttur, ógreindur, hárlaus og fáblöðóttur. Axlarslíður brún og pappírskennd. Flest blöð eru neðst á stöngli, stakstæð og á stilk; þau eru allbreytileg að lögun, striklaga eða lensulaga til oddbaugótt, lang-egglaga eða egglaga. Blöð eru heilrend eða ógreinilega og óreglulega smábugótt. Blóm eru tvíkynja í endastæðu axi; á stundum með æxlikorn í stað blóma. Blómhlífablöð 5 að tölu, hvít, grænleit, ljósrauð eða sjaldan rósrauð, öll nærri jafnstór og krónublaðakennd, bjöllulaga, hárlaus, oft samvaxin að hluta. Fræflar 5-8, sumir ná ekki þroska. Stílar 3, fræni 2 eða 3. Aldin er þríhyrnd hneta (hnot).

Tegundir ættkvíslar eru oft taldar til ættkvíslarinnar Polygonum í víðri merkingu eða til kvíslarinnar Persicaria. Þær eru taldar um 50 talsins. Hér á landi vex aðeins ein tegund kvíslar, kornsúra, en hins vegar eru nokkrar ræktaðar í görðum. Af þeim má nefna slöngusúru, Bistorta officinalis Delarbre, sem hefur slæðzt lítillega úr görðum; þá eru fáeinar aðrar násyldar, en þær eru oft taldar til annarra ættkvísla (sjá Polygonum síðar).

Lykill að tegundum:
1             Ax mjótt með æxlikorn neðst; breidd blaða minni en 3 cm …………. kornsúra (B. vivipara)
1             Ax gilt, sívalt, án æxlikorna (slæðingur); breidd blaða meiri en 3 cm . slöngusúra (B. officinalis)

Kornsúra ─ Bistorta vivipara (L.) Delarbre

Kornsúra er ein algengasta plöntutegund landsins. Ljósm. ÁHB.

Kornsúra er ein algengasta plöntutegund landsins. Takið eftir æxlikornum neðst í axinu. Ljósm. ÁHB.

Upp af stuttum og hnöllóttum jarðstöngli vex einn (eða tveir, sjaldan fleiri) beinn, ógreindur stöngull með fá, gisstæð blöð. Við stöngulgrunn eru blöð þroskaðri á mjóum stilk, mjólensulaga til oddbaugótt með niðurorpnar rendur, heilrend, 1-8 cm á lengd, græn á efra borði en blágrá á hinu neðra; á stundum eru fá hvít- eða brúnleit hár á neðra borði.

Blóm á kornsúru. Teikn. ÁHB.

Blóm á kornsúru. Teikn. ÁHB.

Blóm sitja í 2-8 cm löngu axi og eru tvíkynja; all oft eru þó öll blóm aðeins karlkyns. Blómhlífarblöð eru 5, krónublaðkennd, hvít eða sjaldnar ljósrauðleit, bjöllulaga, 2-4 mm á lengd. Á milli blóma eru móleit, himnukennd stoðblöð.
Fræflar eru 8, en oft þroskast aðeins 6, frjóhirzlur fjólubláar. Ein fræva með þremur stílum, sem skaga langt út úr blómi. Aldin er brún hneta, sem nær sjaldan að þroskast. Neðst í axi sitja flöskulaga æxlikorn, brún-, (dökk-)rauð- eða grænleitir, með ljósari háls. Upp úr þeim spretta græn blöð, jafnvel þegar þau sitja enn í axinu. Undir haust falla þeir af og skjóta rótum. Viðurnafnið vivipara er af þessu dregið, það er sá, sem fæðir lifandi unga (lat. vivus, lifandi og parire, fæða).

Vex í nær öllum gróðurlendum frá fjöru til fjalls; ein algengasta planta landsins. Blómgast í júní. 5-30 cm á hæð.

Æxliknappur á kornsúru; undir því situr himnukennt stoðblað. Teikn. ÁHB.

Æxlikorn á kornsúru; laufblöð tekin að vaxa; undir knappnum situr himnukennt stoðblað. Teikn. ÁHB.

Seyði af rótinni var talið blóðstillandi og það læknar niðurgang (því kallað kveisugras) og „greiðir hlandrás“. Æxlikornin voru fyrrum höfð til matar og kölluð vallarkorn. Rjúpa sækir mikið í þessi æxlikorn. Jafnvel jarðstöngullinn er nothæfur til manneldis, og er hann mikilvæg fæða gæsa. Jarðstöngullinn mun innihalda mest allra norrænna plantna af mjölva (24%) og æxliknapparnir eru einnig mjölvaríkir með ein 17%.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: bistort, common bistort, alpine bistort, alpine knotweed, serpent grass
Danska: Topspirende Pileurt
Norska: harerug
Sænska: ormrot
Finnska: nurmitatar
Þýzka: Knöllchen Knöterich
Franska: alpine bistort

Samheiti: Persicaria vivipara (L.) Ronse Decr., Polygonum viviparum L., Polygonum fugax Small, Polygonum macounii Small ex Macoun

Þurrkuð eintök af kornsúru. Ljósm. ÁHB.

Þurrkuð eintök af kornsúru. Ljósm. ÁHB.

Slöngusúra ─ Bistorta officinalis Delarbre
Fjölær jurt með kröftugan, snúinn jarðstöngul. Einn stöngull (sjaldan 2) með fá greipfætt blöð. Stofnblöð með himnufald á blaðstilk, lensulaga til egglaga, ósamhverf við grunninn; blágrá á neðra borði.
Blóm í þykku, sívölu axi, ljósrauð eða bleik: engin æxlikorn. Sjá myndir hér.
Vex sem slæðingur á fáum stöðum. Blómgast í júlí. 10-50 cm á hæð.

Var lítillega notuð til lækninga annars staðar í Evrópu. Möluð fræ voru höfð í brauð.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: common bistort
Danska: Slangeurt
Norska: ormrot
Sænska: ormrot, stor ormrot
Finnska: konnantatar
Þýzka: Schlangen-Knöterich
Franska: renouée bistorte

Samheiti: Bistorta major Gray, Persicaria bistorta (L.) Samp., Polygonum bistorta L. Polygonum bistorta Linnaeus, Sp. Pl. 1: 360. 1753.

Leitarorð:

2 Responses to “Kornsúra ─ Bistorta vivipara”
  1. Krímer says:

    Er hægt að nálgast fræ af kornsúru?

Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason