Luckan skall vara stängd

Skrifað um September 13, 2012 · in Almennt

Þessi texti blasti við í þúsundum eldhúsa á Íslandi.

Þessi texti blasti við í um þúsund eldhúsum á Íslandi.

Hvað skyldu margir kannast við ofanritaða fyrirsögn? Því fór þó fjarri, að flestir skildu hvað átt var við. Fyrir þá, sem vita ekki, stóð þetta stórum stöfum framan á þekktasta eldunarbúnaði, sem verið hefur á Íslandi, næst á eftir hlóðunum.

Í 1. tölublaði Samvinnunnar 1938 ritar Auður Jónasdóttir (1913-2010) eftirfarandi:

»Ýmsir munu kannast við Aga-eldavélar af afspurn. Þær eru dýrustu en þægilegustu eldavélar, sem til eru hér á landi. Þær eru fundnar upp og smíðaðar í Svíþjóð. Uppfyndingamaðurinn hét Gustaf Dalén og var verkfræðingur. Einu sinni hegar hann var að fást við tilraunir í rannsóknarstofu sinni hafði flaska með eitruðum gastegundum sprungið framan í hann og gert hann blindan. Aga-vélina fann hann upp eftir að hann varð blindur. Dalén fékk Nóbelsverðlaun fyrir uppfyndingar sínar. Aga-vélarnar eru nú þegar notaðar á talsvert mörgum heimilum í sveitum og kaupstöðum, þar sem ekki er rafmagn til suðu. Leyndardómurinn við Aga-vélarnar er hve vel þær geyma hitann. Allar hliðar þessarar eldavélar eru mjög þykkar og úr margföldu einangrunarefni. Þær eru sparneytnar á eldivið, en brenna aðeins koksi, ca. 1 tonni á ári. Koks kostar í Reykjavík ca. 60,00 krónur tonnið. Aga-eldavélarnar eru heitar allan sólarhringinn og tilbúnar til eldunar, þó ekki sé bætt á þær nema tvisvar á sólarhring, kvölds og morgna. Í þeim er jafnan heitt vatn til uppþvotta o. fl. Aga-vélarnar eru miklar fyrirferðar en smekklegar, kosta ca. 13-14 hundruð krónur með tilheyrandi pottum. Vélar þessar er ekki hægt að nota sem miðstöðvarofna. Sveitafólk, sem þarf að fá sér eldavélar í ný eða gömul hús ætti að leita sér nákvæmra upplýsinga áður en það festir kaup á eldavél. Vafalaust mundu byggingarráðunautar sveitanna veita upplýsingar um þetta efni, þegar til þeirra væri leitað bréflega eða munnlega.«

Við þessa frásögn má bæta ýmsu við. AGA-fyrirtækið (Aktiebolaget Gasaccumulator) var stofnað 1904 og rann saman við annað fyrirtæki 1906, sem Gustaf Dalén (1869-1937) hafði stofnað. Hann var verkfræðingur að mennt og hlaut Nóbels-verðlaun í eðlisfræði 1912. Dalén fékk 99 einkaleyfi á uppfinningar sínar og hann hélt ótrauður áfram störfum eftir alvarlegt slys 1912, sem leiddi til þess, að hann varð blindur. Þekktastur er hann fyrir ljósgjafa í vitum (asetýlengas) og svo kallaðan sólarventil. Með sérstökum útbúnaði gat hann sparað nærri 90% af asetýlen-gasi, sem var notað sem ljósgjafi, og með sólarventlinum slokknaði á vitum í birtu.

Hugmyndina að AGA-eldavélinni fékk Gustaf Dalén, þegar hann lá veikur heima og fylgdist með öllu umstangi konu sinnar við eldamennsku. Hafin var framleiðsla á eldavélinni 1929 og markaði hún tímamót í allri eldamennsku. Eins og áður segir er aldrei slökkt á vélinni og hún því alltaf tilbúin til notkunar. Mikið hugvit liggur að baki þessari uppfinningu, en ekki verður farið út í þá sálma hér, þó að vert væri. Þá þótti ytra útlit hennar fagurt og athygli vekur, að engar skarpar brúnir eru á vélinni. Það er vegna þess, að Gustaf var blindur og hafði oft meitt sig á slíkum hlutum. Í fyrstu brenndi vélin bara koksi og voru allar slíkar vélar hérlendis þeirrar gerðar. Síðar var farið að framleiða vélar, sem brenndu viði, olíu og gasi, þegar Bretar bönnuðu upphitun með koksi.

Eldavélarnar eru stórar og þunglamalegar, enda vega þær um 800 kg. Tvær hellur eru á vélinni, önnur heldur 400°C en hin 200°C. Þungir einangraðir hlemmar skýla þeim, þegar þær eru ekki í notkun. Þá er stór ofn í vélinni og heitavatnsgeymir.

Árið 1948 höfðu 100 þúsund vélar selzt og samkvæmt auglýsingu frá 1950 frá Helga Magnússyni og co., umboðsmanni framleiðanda, höfðu meira en 1000 vélar verið seldar hér á landi.

Þessar vélar þóttu gríðargóð búbót á sínum tíma og fögnuðu þeim allir, nema heimiliskötturinn, sem gat ekki lengur strokið sér upp að ylvolgri kolavélinni. Einkum þótti húsmæðrum nýlunda að hafa alltaf heitt vatn til reiðu.

Smám saman voru AGA-eldavélarnar látnar fyrir róða, þegar rafvæðing í strjálbýli hófst og koks var orðið ófáanlegt frá Bretlandi.

Á ferð um Vestursand í Kelduhverfi fyrir skömmu rakst höfundur þessa pistils á gamla og lúna AGA-vél úti á hól við eyðibýlið Þórunnarsel, og minntist þá slíkrar vélar, sem kom á bæ í Fnjóskadal um miðjan sjötta áratug síðustu aldar.

Ein er úti í haga. Þverárhyrna, Sandfell og Hafrafell í baksýn.

Ein er úti í haga. Þverárhyrna, Sandfell og Hafrafell í baksýn.

Undrunin varð ekki minni, þegar boðið var inn í Arnarnesi, sem er enn norðar á sandinum. Þar stóð í eldhúsinu hin fínasta AGA-vél við hliðina á nýtízku eldavél og beið eftir koksinu, sem aldrei kemur. Hennar tími er liðinn.

 

Enn er eldhúsprýði af AGA-vél.

Enn er eldhúsprýði af AGA-vél.

Að lokum skal tekið fram, að AGA-eldavélar eru enn framleiddar en nú á Englandi.

Auglýsing frá 1950:

 

ÁHB / 13.9.12.

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason