Ólafssúra – Oxyria digyna

Skrifað um December 5, 2012 · in Flóra

Blóm á ólafssúru.

Blóm á ólafssúru.

Lambasúrur – Oxyria

Ólafssúra tilheyrir ættkvíslinni lambasúrum (Oxyria Hill) innan súruættar (Polygonaceae). Tegundir ættkvíslarinnar eru yfirleitt fjölærar, hárlausar jurtir. Stöngull er uppréttur. Blöð í stofnhvirfingu á löngum stilk, nýrlaga. Blómskipun er skúfar í greinóttum klasa. Blóm ýmist ein- eða tvíkynja. Blómhlífarblöð 4. Fræflar eru 6; fræni 2. Aldin er hneta.
Ættkvíslarnafnið Oxyria er komið úr grísku, oxys, súr.

Til ættkvíslarinnar teljast eftirtaldar tegundir: Oxyria caucasica Chrtek & Šourk., O. digyna (L.) Hill, O. mairei H. Lév., O. reniformis Hook. og O. sinensis Hemsl.

Hér á landi vex aðeins ein tegund, ólafssúra (Oxyria digyna).

 

Ólafssúra – Oxyria digyna (L.) Hill

Ólafssúra. Myndin er úr Flora Danica.

Ólafssúra. Myndin er úr Flora Danica.

Hárlaus og fjölær planta, sem þó lifir ekki lengi. Frá lóðréttum jarðstöngli vex uppréttur stöngull, sem er ógreindur upp að blómskipun með eitt eða tvö blöð (sjaldan blaðlaus). Flest blöð stofnstæð, stakstæð og stilklöng, þykk, safamikil, nýrlaga og handstrengjótt;

Fræva úr blómi á ólafssúru; tveir stílar. Teikn. ÁHB.

Fræva úr blómi á ólafssúru; tveir margskiptir stílar. Teikn. ÁHB.

álíka löng og breið (eða breiðari). Blaðstilkur 2-3 sinnum lengri en blað. Axlarslíður 1-8 mm á lengd, 3-6 mm á breidd.

Blómskipun er klasi, samsettur af skúfum. Blóm regluleg; sumar plöntur aðeins með karlblóm, aðrar aðeins með kvenblóm og enn aðrar með tvíkynja blóm. Blómhlífarblöð 4 (2 breið og 2 mjó), 1,5-2 mm á lengd, græn eða rauðleit. Fræflar 6, frjóhnappar, rauðir eða gulir, um 1 mm á lengd. Ein fræva með 2 stíla og hvor með margskipt, rauð fræni. Viðurnafnið digynus merkir reyndar með tvær frævur. Aldin er flöt hneta með breiðan, rauðjaðraðan væng, nærri kringlótt, stærð 3-4 x 2-2,5 mm.

Vex í rökum og lausum jarðvegi, oft hátt til fjalla í snjódældum og á útkjálkum. Algeng um land allt. Blómgast síðla í maí. 10-40 cm á hæð.

Fræ ólafssúru. Teikn. ÁHB.

Fræ ólafssúru. Teikn. ÁHB.

Til eru mörg nöfn á þessari tegund og eru þau flest til orðin hjá alþýðunni. Af þeim má nefna: Bergsúru, fjallakál, hófsúru, hrútablöðku, kálsúru, lambasúru og súrkál. Ef til vill er ólafssúra, ólafsjurt og ólafsgras tengt Ólafsmessu 29. júli, sem haldin var til minningar um Ólaf digra Noregskonung (sjá væntanlega síðar). Blöðin, og reyndar plantan öll, eru rík af C-vítamíni (askorbínsýru). Mjög gott þykir að tyggja blöðin, þegar menn verða þyrstir á göngu. Þá þykja blöð góð í sallat, bæði hrá og soðin. Sýran í blöðum er oxalsýra og skyldu menn varast að neyta þeirra í of miklum mæli, sérstaklega þeir, sem veikir eru í nýrum og þjást af liðagikt. Þótti góð til lækninga og brúkaðist við harðlífi, blóðsótt, matarólyst, þorsta og síðast en ekki sízt skyrbjúgi.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: (alpine) mountain sorrel,
Danska: Fjeldsyre
Norska: fjellsyre
Sænska: fjällsyra
Finnska: hapro
Þýzka: Säuerling
Franska: oxyrie de sorrel, oxyrie de montagne

Samnefni:
Rumex digynus L., Acetosa digyna (L.) Mill., Donia digyna (L.) R. Br., Lapathum digynum (L.) Lam., Rheum digynum (L.) Wahlenb.

 

Þurrkað eintak af ólafssúru. Ljósm. ÁHB.

Þurrkað eintak af ólafssúru. Ljósm. ÁHB.

 

Ólafssúra og skarfakál mynda gróskulegar breiður í Drangey. Ljósm. ÁHB.

Ólafssúra og skarfakál mynda gróskulegar breiður í Drangey. Ljósm. ÁHB.

ÁHB / 5.12.2012

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason