Plöntur á þurrkasumri

Skrifað um August 11, 2012 · in Gróður

Margir eru áhyggjufullir yfir þurrkum, sem gengið hafa yfir landið í sumar og telja það valdi ofþornun jarðvegs, sem síðan bitni á vexti plantna. Mér hafa sagt eldri menn, að það sé ekki óvanalegt hér á landi, að rigning komi með óreglulegu millibili en heildarúrkoma ársins sé jafnan ekki mjög breytileg. Áður hafa komið þau ár, að fúamýrar voru færar á strigaskóm heilt sumar. Sá tími er ótrúlega langur hérlendis, sem plöntur þola án regns. Þá er átt við innlendar tegundir, því að öðru máli gegnir um innfluttar plöntur.

Ýmsir tóku eftir því í vor og snemm-sumars, að margar tegundir blómguðust fyrr en venjulega, og héldu, að það stafaði af hlýindum. Miklu sennilegra er, að það hafi stafað af þurrki, en hann veldur því, að plöntur mynda blóm eins fljótt og kostur er. Allir sprotar verða þó veiklulegir í þurrki og fura ber þess greinilega merki, ef hún þjáist af vatnsskorti. Þá eru nýmyndaðar nálar mun styttri en aðrar, en þær taka ekki út fullan vöxt fyrr en árssprotinn er vaxinn.

Ótvírætt er, að margar innlendar plöntur eru vel lagaðar að þurrka-tímabilum, svo að óþarft er að hafa verulegar áhyggjur af því að þær drepist. Mosar eru þó margir viðkvæmir, sérstaklega lifurmosar, en hins vegar þola flestar fléttur (skófir) vatnsþurrð í langan tíma. Alla jafna eru háplöntur (æðaplöntur) viðkvæmastar fyrir vatnsskorti. Verði þær fyrir verulegum þurrki vissna ofanjarðarhlutar þeirra fyrst, en rótin er miklu lífsseigari. Skipulag vefja í rót er með öðrum hætti en í stöngli og er rótin betur varin gegn vatnsþurrð. Flestar plöntur þola að missa blöð og greinar án þess að drepast. Verði birki fyrir vatnsskorti fellir það blöðin mun fyrr en ella, jafnvel um miðjan ágúst. Sumar tegundir þola meira vatnstap en aðrar. Vallhumall (hér) er sérlega þolinn. Í þurrkasumrum á árum áður var hann oft verulegur hluti töðunnar á harðlendum hólatúnum.

Þurrkur hefur þau áhrif á jurtir, að rótarkerfi þeirra eflist. Við lágan jarðvegsraka leita rætur á dýptina. Þessum aukna rótarvexti eru þó takmörk sett, því að hann er háður ofanjarðarhlutum plöntunnar, sem sjá frumum í rót fyrir næringu.

Plöntur er misjafnlega útbúnar til þess að þrauka þurrkatíma. Í mörgum plöntum dregur þá verulega úr vexti og streymi vatns um viðaræðar. Allar frumur búa þá betur að sínum vatnsforða. Í himnunum, sem lykja um frumur, eru vatnsburðar-enzým (akvaporín), sem tempra flæði vatns inn og út úr frumum.

Plöntur með sígræn blöð þola þurrk betur en margar aðrar og hafa vaxlag yzt á blöðum. Mesta vatnstapið verður í gegnum loftaugun, en þau eru oftast flest á neðra borði blaða. Loftaugu á blöðum sumra tegunda eru í djúpum skorum eða fellingum eins og hjá barrtrjám. Á stundum eru blaðrendur inn- eða útsveigðar yfir loftaugun, og þar má nefna túnvingul, beitilyng og sauðamerg. Blöð á krækilyngi eru sér á báti. Rendurnar eru sveigðar aftur á bak og koma þar nærri saman; á milli þeirra er örmjótt bil klætt þéttum hárum. Blaðið er því líkast röri, holt að innan. ─ Allt stuðlar þetta að því að draga úr flæði vatns upp plöntuna, einkum þó í vindasömu umhverfi. Plöntur, sem lifa á steppum og í eyðimörkum hafa þó annan búnað og öflugri til þess að þola skort á vatni. Margar eru blaðsmáar og rætur þeirra geta farið niður á 30 metra dýpi.

Vatnsþörf plantna ræðst af samanlögðu blað-flatarmáli, hita og vindhraða. Þegar hiti stígur eykst vatngufa í vefjum laufblaðs og leitar út um loftaugun. Við sterkan vind feykjast vatnssameindirnar af yfirborði blaðs og streymi upp plöntuna eykst. Einnig verður vatnsþörfin því meiri þeim mun hraðar sem planta vex og er því ærið misjöfn á milli tegunda. Lauftré þurfa jafnan meira vatn en barrtré fyrstu 30 árin en síðan snýst það við. Þá þurfa stök tré mun meira vatn en tré í skógi vegna þess að þau mynda stærri krónu.

Það hefur sýnt sig, að vatnsþörf á flatareiningu er ávallt mjög svipuð á algrónu landi óháð tegundum. Varlega má ætla, að gróðurbreiða, til dæmis birkiskógur eða kjarrlendi, nýti um 3 mm af vatni á góðum sólardegi. Þetta jafngildir 3 mm úrkomu eða 3 kg af vatni á hvern fermetra. Mælieiningin á útgufun plantna er höfð sú sama og við mælingar á úrkomu til þess að auðvelda samanburð. Það má því ætla, að það þurfi um 90 mm mánaðar-úrkomu til þess að viðhalda algrónu landi. Eftir því sem líður á sumarið minnkar þörf á vatni.

Eins og menn muna kannski var úrkoma í Reykjavík aðeins 13,8 mm í júní eða um 28% af meðalúrkomu. Það er því augljóst, að talsvert hefur skort á nægt vatn handa gróðrinum. En það má ekki gleyma því, að jarðvegur getur geymt í sér allmikið vatn um langan tíma, svo að óvarlegt er að draga óyggjandi niðurstöður af þessum tölum. Það er þó ljóst, að fljótlega hefur gengið á þann forða.

Tún fóru víða illa í vor.

Tún fóru víða illa í vor.

Í þessum þurrkum gripu margir til þess ráðs að vökva blettina við heimili sín. Það voru ekki allir, sem áttuðu sig á því, að betra er að vökva mikið í einu frekar en oft og lítið í senn. Bezt er að vökva á kvöldin eða næturnar, þegar uppgufun úr jarðvegi og útgufun frá plöntum er minnst, og vökva þá sem mest eða sem nemur um 30 mm úrkomu.

Þar sem það var óvenju þurrt um vestan- og norðanvert landið á þessum tíma, kom alls ekki á óvart, að tún skyldu víða fara illa, eins og í Hrútafirði. Vissulega hefði mátt sjá þetta fyrir í tíma. Bændur munu sumir hverjir hafa reynt að vökva tún sín, en einhverra hluta vegna höfðu þeir ekki erindi sem erfiði. Í byrjun ágúst voru mörg tún tekin að grænka að nýju en spretta var ekki mikil.

Í byrjun ágúst tóku sum tún að grænka að nýju.

Í byrjun ágúst tóku sum tún að grænka að nýju.

ÁHB/11.8.12

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason