Skýringar við tegundaskrá

Skrifað um July 23, 2012 · in Mosar

Skýringar þær, sem fara hér á eftir, taka mið af ritinu Íslenskir mosar. Skrár og viðbætur, apríl 2003 eftir Bergþór Jóhannsson (Fjölrit Náttúrufræðistofnunar n:r 44). Þær eru að mestu leyti samhljóða skýringum í fjölritum, sem höfundur gaf út í fáum eintökum 2007 og 2008. Þar var reyndar ekki fjallað um ættbálka og ættir, sem hvort tveggja er tekið með hér. Þar leyndust örfáar villur, sem eru leiðréttar hér.

Helztu breytingar, sem gerðar eru að þessu sinni, eru þær, að ættkvíslin Pseudocalliergon (Limpr.) Loeske (doppumosar), er felld niður. Tegundir, sem henni tilheyrðu, eru fluttar í Drepanocladus (Müll. Hal.) G. Roth (lufsumosa), og íslenzkum nöfnum breytt í samræmi við það.

 

 

a) Nýr ættbálkur

Tekinn er upp ættbálkur Bryoxiphiales H. A. Crum & L. E. Anderson (sverðmosabálkur).

 

b) Ættbálkur felldur niður

Ættbálkurinn Seligeriales (bikarmosabálkur) er felldur niður.

 

c) Nýjar ættir í skrá

Út úr Dicranaceae Schimp. (brúskmosaætt) hafa verið klofnar nýjar ættir: Bruchiaceae Schimp. (hökulmosaætt), Rhabdoweisiaceae Limpr. (kármosaætt) og Leucobryaceae Schimp. (burstamosaætt). Ættanna Bruchiaceae og Rhabdoweisia er getið í Íslenskum mosum n:r 44  (2003) en ekki sagt frá flutningi Arctoa og Kiaeria þangað.

 

Út úr Mniaceae (skænumosaætt) hafa verið klofnar nýjar ættir: Mielichhoferiaceae Schimp. (skartmosaætt), Cinclidiaceae Kindb. (depilmosaætt) og Plagiomniaceae T. J. Kop. (bleðilmosaætt).

Út úr Amblystegiaceae Kindb. (rytjumosaætt) er klofin ný ætt: Calliergonaceae (Kanda) Vanderp., Hedenäs, C. J. Cox & A. J. Shaw (hrókmosaætt).

Út úr Brachytheciaceae Schimp. (lokkmosaætt) er klofin ný ætt: Lembophyllaceae Broth. (skúfmosaætt).

 

d) Ættir fluttar á milli bálka

Seligeriaceae Schimp. (bikarmosaætt) er flutt úr Seligeriales (bikarmosabálki) í Grimmiales M. Fleisch. – (skeggmosabálk).

Catoscopiaceae Broth. (perlumosaætt) er flutt úr Splachnales (taðmosabálki) í Bryales Limpr. (hnokkmosabálk).

 

e) Ættir felldar niður

Ptychomitriaceae Schimp. (hnyðrumosaætt) er felld niður.

Ephemeraceae Schimp. (dægurmosaætt) er felld niður.

Helodiaceae (M. Fleisch.) Ochyra (kambmosaætt) er felld niður.

 

f) Ættkvíslir fluttar á milli ætta

Ættkvíslin Glyphomitrium Brid. (hnyðrumosar) er flutt úr Ptychomitriaceae Schimp. (hnyðrumosaætt) í Rhabdoweisiaceae Limpr. (kármosaætt).

Ættkvíslin Campylopus Brid. (burstamosar) er flutt úr Dicranaceae (brúskmosaætt) í Leucobryaceae (burstamosaætt).

Ættkvíslirnar Arctoa Bruch & Schimp. (totamosar) og Kiaeria I. Hagen (hnúskmosar) eru fluttar úr Dicranaceae (brúskmosaætt) í Rhabdoweisiaceae Limpr. (kármosaætt).

Ættkvíslin Ephemerum Hampe (dægurmosar) er flutt úr Ephemeraceae Schimp. (dægurmosaætt) í Pottiaceae Schimp. (snúðmosaætt).

Ættkvíslin Pohlia (skartmosar er flutt úr Mniaceae Schwägr. (skænumosaætt) í Mielichhoferiaceae Schimp. (skartmosaætt).

Ættkvíslirnar Cinclidium Sw. (depilmosar), Cyrtomnium K. A. Holmen (glærumosar) og Rhizomnium (Broth.) T. J. Kop. (faldmosar) eru fluttar úr Mniaceae Schwägr. (skænumosaætt) í Cinclidiaceae Kindb. (depilmosaætt).

Ættkvísirnar Plagiomnium T. J. Kop. (bleðilmosar) og Pseudobryum (Kindb.) T. J. Kop. (skjallmosar) eru fluttar úr Mniaceae Schwägr. (skænumosaætt) í Plagiomniaceae T. J. Kop. (bleðilmosaætt).

Ættkvíslin Palustriella Ochyra (skrápmosar) er flutt úr Helodiaceae (M. Fleisch.) Ochyra (kambmosaætt) í Amblystegiaceae Kindb. (rytjumosaætt).

Ættkvíslin Helodium Warnst. (kambmosar) er flutt úr Helodiaceae (M. Fleisch.) Ochyra (kambmosaætt) í Thuidiaceae Schimp. (flosmosaætt).

Ættkvíslirnar Calliergon (Sull.) Kindb. (hrókmosar), Loeskypnum H. K. G. Paul (hómosar), Scorpidium (Schimp.) Limpr. (krækjumosar), Straminergon Hedenäs (seilmosar) og Warnstorfia Loeske (klómosar) eru fluttar úr Amblystegiaceae Kindb. (rytjumosaætt) í Calliergonaceae (Kanda) Vanderp., Hedenäs, C. J. Cox & A. J. Shaw (hrókmosaætt).

Ættkvíslin Isothecium Brid. (skúfmosar) er flutt úr Brachytheciaceae Schimp. (lokkmosaætt) í Lembophyllaceae Broth. (skúfmosaætt).

 

g) Nýjar ættkvíslir í skrá

Þær breytingar á ættkvíslarnöfnum, sem eru lagðar til hér, eru nú almennt viðurkenndar af flestum mosafræðingum. Fleiri breytingar komu vissulega til greina, en þær eru flestar langt í frá jafn viðurkenndar og þær, sem fara hér á eftir.

Brachytheciastrum Ignatov & Huttunen er ný ættkvísl klofin út úr Brachythecium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið þyrilmosar.

Breidleria Loeske er ný ættkvísl klofin út úr Hypnum Hedw. Kvíslin hlaut nafnið makkamosar.

Eurhynchiastrum Ignatov & Huttunen er ný ættkvísl klofin út úr Eurhynchium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið stingmosar.

Hygroamblystegium Loeske er ný ættkvísl klofin út úr Amblystegium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið tjátlumosar.

Kindbergia Ochyra er ný ættkvísl klofin út úr Eurhynchium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið oddmosar.

Oxyrrhynchium (Schimp.) Warnst. er ný ættkvísl klofin út úr Eurhynchium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið gaddmosar.

Polytrichastrum G. L. Sm. er ættkvísl, sem er tekin upp að nýju (B.J. 1998: N:r 36). Kvíslin var klofin út úr Polytrichum Hedw. og heitir nú sem áður lubbamosar.

Ptychodium Schimp. er ný ættkvísl klofin út úr Lescuraea Schimp. Kvíslin hlaut nafnið gáramosar.

Sciuro-hypnum Hampe er ný ættkvísl klofin út úr Brachythecium Schimp. Kvíslin hlaut nafnið sveipmosar.

 

h) Ættkvísl felld niður

Ættkvíslin Pseudocalliergon (Limpr.) Loeske (doppumosar), er felld niður.

 

i) Tegundir fluttar á milli ættkvísla

Óhjákvæmilega hljóta nýjar ættkvíslir að leiða til þess að tegundir flytjist á milli. Flestar þeirra breytinga hér eru því afleiðingar af slíkum nýmælum (sjá hér að ofan). Á hinn bóginn er líka getið þriggja tegunda, sem eru fluttar á milli gamalla ættkvísla að loknum ítarlegum rannsóknum á þeim. Þetta eru tegundirnar Cirriphyllum cirrosum, Dicranella palustris og Hypnum lindbergii.

 

Amblystegium fluviatile (Hedw.) Schimp. verður Hygroamblystegium fluviatile (Hedw.) Loeske — Nafnið lækjarytja breytist í lækjatjátla.

Amblystegium tenax (Hedw.) C. E. O. Jensen verður Hygroamblystegium tenax (Hedw.) Jenn. — Nafnið lænurytja breytist í lænutjátla.

Brachythecium collinum (Müll. Hal.) B., S. & G. verður Brachytheciastrum collinum (Schleich. ex Müll. Hal.) Ignatov & Huttunen — Nafnið holtalokkur breytist í holtaþyrill.

Brachythecium glaciale Schimp. verður Sciuro-hypnum glaciale (Schimp.) Ignatov & Huttunen — Nafnið lautalokkur breytist í lautasveipur.

Brachythecium latifolium Kindb. verður Sciuro-hypnum latifolium (Kindb.) Ignatov & Huttunen — Nafnið vætulokkur breytist í vætusveipur.

Brachythecium plumosum (Hedw.) Schimp. verður Sciuro-hypnum plumosum (Hedw.) Ignatov & Huttunen — Nafnið lænulokkur breytist í lænusveipur.

Brachythecium populeum (Hedw.) Schimp. verður Sciuro-hypnum populeum (Hedw.) Ignatov & Huttunen — Nafnið klettalokkur breytist í klettasveipur.

Brachythecium reflexum (Starke) Schimp. verður Sciuro-hypnum reflexum (Starke) Ignatov & Huttunen — Nafnið urðalokkur breytist í urðasveipur.

Brachythecium starkei (Brid.) Schimp. verður Sciuro-hypnum starkei (Brid.) Ignatov & Huttunen — Nafnið gjótulokkur breytist í gjótusveipur.

Brachythecium velutinum (Hedw.) Schimp. verður Brachytheciastrum velutinum (Hedw.) Ignatov & Huttunen — Nafnið lurkalokkur breytist í lurkaþyrill.

Cirriphyllum cirrosum (Schwägr.) Grout verður Brachythecium cirrosum (Schwägr. in Schultes) Schimp. — Nafnið urðabroddur breytist í urðalokkur.

Dicranella palustris (Dicks.) Crundw. ex E. F. Warb. verður Dichodontium palustre (Dicks.) M. Stech — Nafnið lindarindill breytist í lindaglæta.

Eurhynchium hians (Hedw.) Sande Lac. verður Oxyrrhynchium hians (Hedw.) Loeske — Nafnið vætuspori breytist í vætugaddur.

Eurhynchium praelongum (Hedw.) Schimp. verður Kindbergia praelonga (Hedw.) Ochyra — Nafnið engjaspori breytist í engjaoddur.

Eurhynchium pulchellum (Brid. ex Hedw.) Jenn. verður Eurhynchiastrum pulchellum (Hedw.) Ignatov & Huttunen — Nafnið heiðaspori breytist í heiðastingur.

Hypnum lindbergii (Mitt.) Hedenäs verður að nýju Calliergonella lindbergii (Mitt.) Hedenäs — Sytrufaxi verður bugsnuddi, en svo hét hann áður.

Hypnum pratense W. Koch ex Spruce verður Breidleria pratensis (Koch ex Spruce) Loeske — Nafnið engjafaxi breytist í engjamakki.

Lescuraea plicata (F.Web. & D.Mohr) Broth. verður Ptychodium plicatum (Schleich. ex F. Weber & D. Mohr) Schimp. — Nafnið hrukkuleskja breytist í hrukkugári.

Polytrichum alpinum Hedw. verður að nýju Polytrichastrum alpinum (Hedw.) G.L.Sm. — Nafnið fjallhaddur breytist að nýju í fjallalubbi.

Polytrichum formosum Hedw. verður að nýju Polytrichastrum formosum (Hedw.) G.L.Sm. — Nafnið kjarrhaddur breytist að nýju í kjarrlubbi.

Polytrichum longisetum Sw. ex Brid. verður að nýju Polytrichastrum longisetum (Sw. ex Brid.) G.L.Sm. — Nafnið móhaddur breytist að nýju í mólubbi.

Polytrichum sexangulare Flörke ex Brid. verður að nýju Polytrichastrum sexangulare (Flörke ex Brid.) G.L.Sm. — Nafnið snæhaddur breytist að nýju í snælubbi.

Polytrichum sphaerothecium (Besch.) Müll. Hal. verður að nýju Polytrichastrum sphaerothecium (Besch.) J.-P. Frahm — Nafnið berghaddur breytist að nýju í berglubbi.

Pseudocalliergon angustifolium Hedenäs verður Drepanocladus angustifolius (Hedenäs) Hedenäs & C. Rosborg — Nafnið heiðadoppa breytist í heiðalufsa.

Pseudocalliergon lycopodioides (Brid.) Hedenäs verður Drepanocladus lycopodioides (Brid.) Warnst. — Nafnið digurdoppa breytist í digurlufsa.

Pseudocalliergon trifarium (F.Weber. & D. Mohr) Loeske verður Drepanocladus trifarius (F.Weber. & D. Mohr) Broth. ex Paris — Nafnið stafdoppa breytist í staflufsa.

Pseudocalliergon turgescens (T.Jensen) Loeske verður Drepanocladus turgescens (T. Jensen) Broth. — Nafnið búldudoppa breytist í búldulufsa.

 

j) Tegundir felldar niður sem sjálfstæðar tegundir

Erfitt er að kveða á um hvað er góð og gild tegund, nema fram fari ítarlegar rannsóknir, sem ná yfir allt útbreiðslusvæði viðkomandi flokkunareiningar. Miðað við stöðu rannsókna nú eru eftirtaldar tegundir lagðar niður sem sjálfstæðar tegundir. Þegar slíkt er gert er oft úr vöndu að ráða. Einkum kemur þrennt til álita. Í fyrsta lagi getur breytileiki verið landfræðilega aðskilinn og þá kann að vera rétt að tala um undirtegundir (subspecies, subsp., ssp.). Sé frávikið minna, en þó nokkur vel greinanleg einkenni, má greina stofna að sem afbrigði (varietas, var.). Í þriðja lagi er breytileikinn oft augljós en fátt um örugg og haldbær greiningareinkenni; þá er líklega um að ræða ólík vaxtarform. Líkur eru á, að örfáar tegundir til viðbótar verði felldar niður innan tíðar. Ekki var unnt að taka afstöðu til þeirra vegna skorts á sýnum. Alltaf má eiga von á þvílíkum tilfærslum, en ef til vill verða einhverjar þessara tegunda endurreistar.

 

Bryum acutiforme Limpr. er sameinuð Bryum calophyllum R. Brown.

Bryum axel-blyttii Kaurin ex H. Philib. er sameinuð Bryum calophyllum R. Brown.

Bryum archangelicum Bruch & Schimp. er gerð að undirtegund innan tegundarinnar Bryum alpinum Huds. ex With.

Bryum imbricatum (Schwägr.) Bruch & Schimp. er gerð að undirtegund innan tegundarinnar Bryum alpinum Huds. ex With.

Bryum nitidulum Lindb. er gerð að undirtegund innan tegundarinnar Bryum intermedium (Brid.) Bland. og verður B. intermedium (Brid.) Bland. ssp. nitidulum Kindb.

Bryum purpurascens (R.Br.) Bruch & Schimp. er gerð að afbrigði innan tegundarinnar Bryum arcticum (R. Brown) Bruch & Schimp.

Bryum rutilans Brid. er gerð að afbrigði innan tegundarinnar Bryum pallens Swartz.

Hypnum lacunosum (Brid.) Hoffm. ex Brid. er felld niður sem sjálfstæð tegund og gerð að afbrigði innan tegundarinnar Hypnum cupressiforme Hedw.

 

k) Tegund tekin upp að nýju sem afbrigði

Fyrir kemur að tegundir, sem hafa verið felldar niður eða sameinaðar öðrum, séu endurreistar sem fullgildar tegundir, undirtegundir eða afbrigði. Sem dæmi er tegundin Polytrichum norwegicum Hedw., sem var tekin af skrá 2003 sem sjálfstæð tegund, því að löngum hafa verið mjög skiptar skoðanir um hana. Nú þykir hins vegar rétt að halda henni sem afbrigði innan tiltekinnar tegundar. Annað dæmi má nefna. Weissia wimmeriana (Sendtn.) Brush & Schimp. var tekin af skrá sem sjálfstæð tegund 2003. Nú eru ýmsir, sem vilja endurreisa hana sem góða og gilda tegund, en það er þó ekki talið rétt hér að sinni að minnsta kosti.

 

Polytrichum norwegicum Hedw. (syn.: Polytrichastrum norwegicum (Hedw.) Schljakov) er tekin inn að nýju sem afbrigðið Polytrichastrum alpinum (Hedw.) G. L. Sm. var. septentrionale (Sw.) Lindb.

 

l) Tegundir fá ný viðurnöfn

Mosum eru gefin latnesk tegundarnöfn eftir tvínafnakerfi Linnés. Fyrra heitið er ættkvíslarnafn en hið seinna viðurnafn (epitet). Ákveðnar reglur gilda um tegundanöfn samkvæmt aþjóðlegum samþykktum grasafræðinga. Samkvæmt þessum reglum breytast viðurnöfn eftirtalinna tegunda:

 

Bryum bicolor Dicks. verður Bryum dichotomum Hedw.

Bryum flaccidum Brid. verður Bryum laevifilum Syed

Bryum microerythrocarpum C. Müll. & Kindb. verður Bryum subapiculatum Hampe

Grimmia curvata (Brid.) De Sloover verður Grimmia ramondii (Lam. & DC.) Margad

Sphagnum denticulatum Brid. verður Sphagnum auriculatum Schimp.

Thuidium philibertii Limpr. verður Thuidium assimile (Mitt.) A. Jaeger

Tortula euryphylla R. H. Zander verður Tortula hoppeana (Schultz) Ochyra

 

m) Nýjar tegundir fyrir Ísland teknar inn á skrá

Racomitrium obtusum (Brid.) Brid., veggjagambri, er tekin inn í skrána (Bergþór Jóhannsson 2005).

Oncophorus elongatus (I.Hagen) Hedenäs, deigjuhnúða, er bætt í skrána. (Ágúst H. Bjarnason 2007).

 

n) Nafnhöfundar

Á eftir tegundarheiti er nafn eða viðurkennd skammstöfun þess manns, sem lýsti fyrstur viðkomandi tegund. Er hann sagður nafnhöfundur. Talsverðar breytingar eru gerðar á nafnhöfundum einstakra tegunda frá fyrri skrám. Farið var eftir fjölmörgum heimildum, sem traustastar mega teljast. Þó var í mörgum tilvikum ógerlegt að taka afstöðu og þá var ekkert hróflað við því. Ekki er þörf á að birta þann lista sérstaklega.

 

o) Samheiti

Engin samheiti eru birt í þessari skrá. Í því efni er vísað til fyrra fjölrits: Tegunda- og samheitaskrá yfir íslenzka blaðmosa (baukmosa) (Musci), Ágúst H. Bjarnason 2007.

 

p) Íslenzk nöfn

Bergþór Jóhannsson gaf öllum íslenzkum tegundum nafn á sínum tíma, nema glómosa (Á.H.B. 2000). Fáir eða engir munu nota þessi nöfn, en þó er kannski rétt, að þau séu til. Fylgt var föstum reglum við nafngiftir, meðal annars þeirri, að ættkvíslarheiti er í fleirtölu og endar á -mosar; dæmi: haddmosar og tildurmosar. Ef tvær eða fleiri tegundir eru innan ættkvíslar endar seinna orð í samsettu tegundarnafni á orði í ættkvíslarheiti; dæmi: mýrhaddur og hæruhaddur. Sé hins vegar aðeins ein tegund innan ættkvíslar, fær hún nafn ættkvíslar í eintölu; dæmi: tildurmosi.

Frá þessari reglu var brugðið, ef líkur voru taldar á, að fjölgað gæti í ættkvísl; sjá til dæmis pollalæpa innan ættkvíslarinnar læpumosar. Nú hefur það líka gerzt, að tegundum innan ættkvíslar fjölgar bara tímabundið, og þá verður að breyta nafni; dæmi: tildurmosi varð skógartildri, þegar Hylocomiastrum pyrenaicum var um tíma talinn til Hylocomium (tildurmosa); síðan var skógartildra breytt í fyrra horf, tildurmosa, þegar Hylocomium pyrenaicum (Spruce) Lindb. var flutt í Hylocomiastrum.

Í þessari skrá koma fyrir nokkur ný nöfn og var reynt að halda í heiðri þeirri grundvallarreglu, sem var sett í upphafi.

Flestir eru sammála um, að ekkert vit er í að undirtegundir og afbrigði hafi sér nöfn. Þau hafa flest verið látin fyrir róða.

Við þá breytingu, að Dicranella palustris, lindarindill, var flutt í ættkvíslina Dichodontium, glætumosa, þar sem ein tegund var fyrir, glætumosi, varð að breyta lindarindli í lindaglætu og glætumosi (Dichodontium pellucidum) fékk nafnið sandglæta.

Í annan stað ber að geta þess, að tvær Bryum-tegundir, rindahnokki og barðahnokki, eru gerðar að tveimur undirtegundum innan Bryum alpinum, sem hefur ekki hlotið íslenzkt nafn áður. Nafnið rindahnokki var því flutt á aðaltegundina.

Nöfnin búldudoppa, digurdoppa, heiðadoppa og stafdoppa falla niður og í stað þeirra koma búldulufsa, digurlufsa, heiðalufsa og staflufsa.

 

 

 

 

 



Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason