Smjörgras ─ Bartsia alpina

Skrifað um January 19, 2013 · in Flóra

Smjörgras þekkist á einkennandi lit blaða og blóma. Ljósm. ÁHB.

Smjörgras þekkist á einkennandi lit blaða og blóma. Ljósm. ÁHB.

Hanatoppar ─ Bartsia L.

Ættkvíslin hanatoppar (Bartsia L.) hefur til þessa verið jafnan talin til grímublómaættar (Scrophulariaceae). Nú benda rannsóknir til, að skynsamlegra sé að telja hana til ættarinnar Orobanchaceae, sem hefur verið nefnd sníkjurótarætt (Stóra blómabók Fjölva 1972), ásamt ættkvíslunum Rhinanthus, Pedicularis, Melampyrum og Euphrasia. Til ættarinnar heyra um 2000 tegundir innan um 90 ættkvísla.
Til hanatoppa (Bartsia) teljast um 49 tegundir, sem vaxa á Grænlandi, Evrópu, Asíu, Norður-Afríku og flestar í Suður-Ameríku. Aðeins 3 vaxa í Evrópu og aðeins ein hér á Norðurlöndum, smjörgras (B. alpina L.).
Þetta eru fjölærar hálfsníkjujurtir með uppréttan, ógreindan stöngul. Blöð eru gagnstæð, stilklaus, egglaga og tennt. Blóm eru í stuttu axi eða einstæð í blaðöxlum, og vísa oft í eina átt. Háblöð eru brún-fjólublá. Bikar er fjór-skiptur. Króna varakróna, klofin í lengri efri og styttri neðri vör; engin spori. Fræflar fjórir, frjóknappar ullhærðir. Einn stíll. Aldin er egglaga hýði.

Ættkvíslarnafnið Bartsia er til minningar um þýzkan lækni, Johann Bartsch (1709-1738). Linné kynntist þessum manni í Hollandi og þótti mikið til hans koma. Hann var Linné mjög hjálplegur við útgáfu nokkurra rita. Vegna þess, hve plöntur kvíslarinnar sortna við þurrkun, þótti Linné við hæfi að nefna ættkvíslina eftir honum, þegar hann frétti ótímabært lát hans. Bartsch hafði nýlega hafið störf sem læknir í Papúa (Nýju-Gíneu), þá er hann lézt rétt tæplega þrítugur að aldri.

Smjörgras ─ Bartsia alpina L.

Smjörgras vex innan um aðrar plöntur og lifir á sníkjum. Ljósm. ÁHB.

Smjörgras vex innan um aðrar plöntur og lifir á sníkjum. Ljósm. ÁHB.

Fjölær jurt, með upprétta eða lítið eitt uppsveigða, greinalausa, mjúkhrokkinhærða stöngla; oftast nokkrir á sama jarðstöngli. Blöð eru gagnstæð, útstæð, stilklaus, egglaga, gishærð og með snubbóttar, grófar tennur; oftast eru 4-10 pör af blöðum á stöngli, 10-25 x 8-17 mm að stærð. Stoðblöð lík laufblöðum; þau ásamt efstu blöðum blálit.
Blóm eru óregluleg, leggstutt (2-4 mm), útstæð, sitja stök í efstu blaðöxlum eða í einhliða axi, 15-20 mm að lengd. Bikar er fjór-skiptur, 5-9 mm, mun styttri en krónupípa, grænn með fjólubláum slettum; tæplega klofinn niður að miðju. Varakróna, krónan er blá og plantan öll blákorguð ofantil, kirtilhærð; efri vör lengri en neðri vör. Fræflar fjórir. Fræva með aðlæg, upprétt hár. Aldin er dökkbrúnt hýði, hært, egglaga og odddregið, 10 x 5 mm að stærð.

Aldinið er hært hýði. Teikn. ÁHB.

Aldinið er hært hýði. Teikn. ÁHB.

Vex í klettum, blómlendi og víðar. Mjög algengt um land allt. Blómgast í júní. 10-35 cm á hæð.

Nokkrum afbrigðum hefur verið lýst og byggist greining þeirra einkum á lit blóma, sem getur verið frá dökk-fjólubláum í gulan. Smjörgras er hálfsníkjuplanta og skýtur sníkjuþráðum, þjóföngum, inn í rætur nærliggjandi tegunda, eins og stara, kornsúru og fjölmargra annarra (Musselman and Rich, ACTA BOT. ISL. 4: 16-18, 1976). Fræ þurfa að frjósa til þess að spíra, og plantan blómgast ekki fyrr en á fjórða eða fimmta ári.
Hanatoppur, óeirðagras og lokasjóðsbróðir eru önnur nöfn á tegundinni. Ekki er kunnugt um nein not af plöntunni og erfitt er að skýra, hvernig skilja megi orðið smjörgras.
Smjörgras er nafn á silfurskarti, sem framleitt var til styrktar börnum með Downs-heilkenni. Höfundar þess eru Eggert Pétursson og Sif Jakobsdóttir.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: alpine Bartsia, velvet bells
Danska: Sorttopp
Norska: svarttopp
Sænska: svarthö
Finnska: punakko
Þýzka: Alpenhelm
Franska: Bartsie des Alpes

ÁHB / 19. 1. 2013

 

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason