Stóruburknaætt – Dryopteridaceae

Skrifað um April 23, 2013 · in Flóra

Stóriburkni (Dryopteris filix-mas) teygir sig upp úr moldinni. Ljósm. ÁHB.

Stóriburkni (Dryopteris filix-mas) teygir sig upp úr moldinni. Ljósm. ÁHB.


Stóruburknaætt – Dryopteridaceae
Til ættarinnar teljast um 750 tegundir, sem dreifast víða um heiminn. Fjöldi ættkvísla er nokkuð á reiki. Flestar tegundir vaxa í Suður-, Suðaustur- og Austur-Asíu og lifa í jarðvegi eða á steinum en mjög fáar í trjám.

Tegundir beggja ættkvísla, stóruburkna og skjaldburkna, eru meðal vinsælustu ræktunarplantna.

Lykill að ættkvíslum:
1.         Gróhula skjaldlaga ………………………………………………….. skjaldburknar (Polystichum)
1.         Gróhula nýrlaga (vik lokað) ……………………………………. stóruburknar (Dryopteris)

Stóruburknar – Dryopteris Adans.
Blöð vaxa upp af stuttum og fjölærum jarðstöngli. Blaðstilkar frekar stutter, oft flosugir, einkum neðan til. Blaðka ein- til fjór-hálffjöðruð, lensulaga eða lang-þríhyrnd, lengri en breið. Gróblettir á neðra borði, kringlóttir; gróhula yfirstæð, nýrlaga.

Ættkvíslarnafnið Dryopteris er komið úr grísku, drys, eik og pteris, vængur, en var haft um burkna almennt; merkingin er burkni, sem vex við eikartré (Quercus). Nafnið kemur einnig fyrir sem viðurnafn í latnesku heiti þrílaufungs (Gymnocarpium dryopteris).

Lykill að tegundum:
1.         Blaðstilkur margfalt styttri en blaðka; blöð tvíhálffjöðruð ………… stóriburkni (D. filix-mas)
1.         Blaðstilkur lítið eitt styttri en blaðka; blöð þrí-fjórhálffjöðruð, bleðlar hliðarsmáblaða misstórir …. dílaburkni (D. expansa)

 

Neðra borð á a) stóra-burkna t.v., b) dílaburkna t.h. Teikn. ÁHB.

Neðra borð á a) stóra-burkna t.v., b) dílaburkna t.h. Teikn. ÁHB.


Stóriburkni Dryopteris filix-mas (L.) Schott
Jarðstöngull láréttur eða hallandi, sver. Öll blöð eins, vex í stórum þyrpingum. Stilkur um þriðjungur af lengd blöðku, ljósbrúnn neðst, oft grænn efst; móflosugur. Blaðka aflöng eða oddbaugótt, oddmjó en þverstýfð að neðan; tví- eða tvíhálffjöðruð. Bleðlar bogsagtenntir, snubbóttir. Gróblettir á neðra borði jafnan 5 eða 6 á hverjum bleðli í tveimur röðum. Gróhula langæ, kringlótt eða nýrlaga.

Vex í gjám, snjódældum og kjarrlendi. Víða á NV og SV; sjaldgæfur á V og A, mjög sjaldgæfur annars staðar. 30-90 cm hæð.

Stóri burkni í Eldborgarhrauni. Ljósm. ÁHB.

Stóri burkni í Eldborgarhrauni. Ljósm. ÁHB.

 

Jarðstöngull hefur verið brúkaður um aldaraðir og er enn að finna í mörgum lyfjaskrám, því að hann drepur innyflaorma; af því nafnið Worm Fern. Um 15 grömm af jarðstöngli skyldu etin með miði, en áður áttu menn að hafa etið hvítlauk. Í stönglinum er eitur og því skyldu menn varast að neyta hans í stórum skömmtum, og alls ekki ósoðinn. Sé stóriburkni brenndur til ösku má nýta öskuna til sápugerðar, því að í henni eru auðleyst sölt. Talsverð hjátrú loðir einnig við stóraburkna í ýmsum löndum. Blöð gefa grænan lit.

Viðurnafnið filix-mas táknar karlburkni.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: common male fern, worm fern
Danska: Almindelig Mangeløv
Sænska: träjon
Norska: ormetelg
Finnska: kivikkoalvejuuri
Þýzka: Gemeiner Wurmfarn
Franska: fougère mâle

Dílaburkni – Dryopteris expansa (C.Presl) Fraser-Jenk. & Jermy

Jarðstöngull uppréttur eða hallandi. Öll blöð eins. Stilkur þriðjungur til helmingur af lengd blöðku; þéttflosugur neðan til og settur kirtildílum. Blaðka stór, breiðegglaga til þríhyrnd, þrí- til fjórhálffjöðruð. Á neðstu blaðflipum eru neðstu hliðargreinar, sem vísa niður mun lengri en þær sem vísa upp. Bleðlar flipóttir, broddyddir. Gróblettir á neðra borði í einni eða tveimur röðum, jafnvel óreglulegir. Gróhula nærri kringlótt.

Vex í urðum, gjám og kjarri. Víða á SV, V og NV, sjaldgæfur á N. 30-90 cm á hæð.

Viðurnafnið expansa, expansus, merkir útbreiddur.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: spreading wood fern, northern buckler fern, arching wood fern, crested wood fern, northern spreading wood fern, northern wood fern
Danska: Finbladet Mangeløv
Sænska: nordbräken, nordlig lundbräken
Norska: sauetelg
Finnska: isoalvejuuri
Þýzka: Feingliedriger Dornfarn
Franska: dryoptéris étalé, dryoptère dressée

Myndir væntanlegar síðar.

Skjaldburknar – Polystichum Roth

Innan ættkvíslar eru um 260 tegundir. Skjaldburknar eru náskyldir stóruburknum. Flestar tegundir vaxa í Austur-Asíu, í Kína einni lifa um 120 tegundir; frá Mexíkó til Brasilíu eru um 100 tegundir aðrar; í Afríku einar 17; 15 í Norður-Ameríku og einungis 5 tegundir lifa í Evrópu og ein hér.

Ættkvíslarnafnið Polystichum er komið af grísku orðunum polys, margir og stichos, röð. Gróblettirnir eru í mörgum röðum.

Skjaldburkni – Polystichum lonchitis (L.) Roth

Skjaldburkni. Til hægri eru smáblöð, meðal annars með gróhirzlum. Teikn. ÁHB.

Skjaldburkni. Til hægri eru smáblöð, meðal annars með gróhirzlum. Teikn. ÁHB.


Jarðstöngull stuttur, uppréttur eða hallandi. Öll blöð eru eins, sígræn og skinnkennd. Stilkur innan við 4 cm; þéttflosugur og miðstrengur einnig. Blaðka aflöng til lensulaga, fjöðruð; efra borð dökkgrænt, glansandi, hárlaust; neðra borð ljósara með mörg hárfín hreistur. Bleðlar skakktígullaga með skarpar tennur, 1-1,5 cm á lengd. Gróblettir á neðra borði bleðla, einkum efst, í tveimur röðum. Gróhula fremur skammæ, skjaldlaga (þar af nafnið).

Vex í lautardrögum, hraunum, grýttum hlíðum og öðrum snjódældum. Nokkuð algengur nema á S. 10-30 cm á hæð.

Einnig nefndur uxatunga. Víða erlendis hefur jarðstöngull verið notaður til að drepa innyflaorma. Viðurnafnið lonchitis merkir lensulaga.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: northern holly-fern, narrow holly fern
Danska: Krumfinnet Skjoldbregne
Sænska: taggbräken
Norska: taggbregne
Finnska: suippohärkylä
Þýzka: Lanzen-Schildfarn, Scharfer Schildfarn
Franska: polystic faux-lonchitis, polystic en lance, polystic en forme de lance

Þurrkað eintak af skjaldburkna. Ljósm. ÁHB.

Þurrkað eintak af skjaldburkna. Ljósm. ÁHB.


ÁHB / 23. apríl 2013 

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason