Þefjurtir – Descurainia

Skrifað um August 31, 2016 · in Flóra

Descurainia_a

Þefjurtir – Descurainia Webb & Berthel. – er ættkvísl innan krossblómaættar (Brassicaceae, syn. Crusiferae). Flestar tegundir eru einærar en þó eru nokkrar ýmist tví- eða fjölærar. Stöngull er uppréttur, greinóttur og oft hárlaus ofan til. Blöð eru bæði í stofnhvirfingu og á stöngli, þau eru fjöðruð, ýmist stilkuð eða stilklaus; blöð í stofnhvirfingu visna oft, þegar plantan blómgast.

Blómskipun er klasi, sem á stundum lengist verulega við þroskun blóma. Bikarblöð eru upprétt eða útstæð, egglaga til striklaga. Krónublöð ýmist styttri eða lengri en bikarblöð, egglaga til lensulaga, gul. Sex fræflar. Skálpar aflangir, skilrúm þunnt eða ekkert.

Ættkvíslarnafnið Descurainia er til heiðurs frönskum apótekara, François Descourain (1658-1740).

Það eru um 45 tegundir innan kvíslar, dreifðar um nær allan heim, einkum þó í tempruðu beltunum. Tvær tegundir hafa verið skráðar sem slæðingar hér á landi; annars vegar þefjurt, sem er orðinn rótfastur slæðingur, og hins vegar gráþefjurt, sem aðeins hefur verið skráð einu sinni á Akureyri. Í greiningarlykli hér að neðan er lýst, hvernig þessar tvær tegundir eru aðgreindar, en er ekki fjallað nánar um hina síðar nefndu, Descurainia incana (Bernh. ex Fisch. & C.A.Mey.) Dorn – gráþefjurt.

 

Greiningarlykill að tveimur tegundum slæðinga í Descurainia-ættkvísl:

1 Skálpar liggja þétt upp að stöngli …………. gráþefjurt (D. incana)
1 Skálpar standa út frá stöngli ……………… þefjurt (D. sophia)

,

 

Þefjurt – Descurainia sophia (L.) Webb ex Prantl

Plantan er einær, grágræn jurt. Stöngull er uppréttur og greinóttur ofantil. Tví- til þrífjöðruð blöð, blöð í stofnhvirfingu á stuttum stilk, smáblöð striklaga eða aflöng (10×2 mm), heilrend. Stöngulblöð stilklaus eða á stuttum stilk; blöð smærri eftir því sem ofar dregur. Neðri blöð oft stjarnhærð.
Blóm eru lítil og sitja í klasa á blómskipunarlegg, sem tekur oft að vaxa um svipað leyti og blóm þroskast. Bikarblöð eru upprétt eða útstæð, gulleit, hárlaus eða lítillega hærð, 1,8-2,8 mm á lengd og álíka löng og ljósgul krónublöð, stærð þeirra 2-3 x 0,4-0,6 mm. Skálpar eru sívalir með mörgum fræjum, þráðmjóir, um 1 mm að þvermáli og 3 cm á lengd, útstæðir. Hver planta getur myndað um 6000 fræ. Fræ er hliðflatt og egglaga með dæld á enda; eftir endilöngu fræi liggur upphækkaður hryggur; litur er gulbrúnn og glansandi, stærð 0,7-1,3 × 0,3-0,6 mm.

 

Viðurnafnið sophia kemur úr grísku og merkir vísdómur, þekking. Fyrrum var þefjurt talin stöðva blæðingar og hún var því notuð við skurðaðgerðir og fékk af því nafnið Sophia chirurgorum, vísdómur bartskerans, en í þá tíð fóru saman störf bartskera og skurðlækna. Í dönsku þekkist enn nafn á tegundinni, sem á rætur að rekja til þessarar notkunar, Barberforstand. Plantan var því ræktuð um tíma og hún þótti nothæf til ýmissa annarra hluta, meðal annars í sópa, Þá var talið, að hún eyddi njálgi í börnum, en nú er litið á hana sem óæskilega. Annars staðar á Norðurlöndum óx þefjurt oft á torfþökum en í seinni tíð er mesta útbreiðsla hennar meðfram járnbrautarteinum og í jaðri á ökrum.

Þefjurt er nitursækin jurt og þrífst ekki í skugga. Getur þó tórt lengi í sendinni jörð en verður varla stórvaxin þar. Fræ spíra bezt eftir að hafa legið lengi í jörð.

Ekki er vitað nákvæmlega, hvenær þefjurt barst hingað til lands sem slæðingur. Hún er allvíða á Suðvesturlandi, Miðnorðurlandi og á nokkrum stöðum á Austurlandi.
Blómgast í júni og allt fram í miðjan ágúst-mánuð. Verður allt að 60 cm á hæð.

Skálpar eru þráðmjóir og allnokkuð útstæðir. Ljósm. ÁHB.

Skálpar eru þráðmjóir og allnokkuð útstæðir. Ljósm. ÁHB.

Samnefni: Sisymbrium sophia L., S. parviflorum Lamarck; Hesperis sophia (L.) Kuntze; Sophia parviflora (Lamarck) Standley

 

 

Nöfn á erlendum málum:
Enska: flixweed, herb-Sophia, tansy mustard
Danska: Finbladet Vejsennep, Barberforstand
Norska: hundesennep
Sænska: stillfrö, dillsenap
Finnska: litutilli
Þýzka: Besenrauke, Sophienkraut
Franska: sisymbre sagesse, descurainie sagesse

 

 

ÁHB / 31. ágúst 2016

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason