Tilraun til að skýra myndbreytingu plantna – Versuch die Metamorphose der Planzen zu erklären

Skrifað um July 18, 2012 · in Almennt

BÆKUR – Náttúrufræðirit
Tilraun til að skýra myndbreytingu plantna – Versuch die Metamorphose der Planzen zu erklären
Höfundur: J. W. von Goethe (1790). Jón Bjarni Atlason þýddi. 111 bls.
Útgefandi er Walther von Goethe Foundation, Berlin – Reykjavík 2002.

J. W. von GOETHE (1749-1832) er kunnastur sem eitt af höfuðskáldum Þjóðverja. Að hætti þeirrar tíðar fékkst hann ekki aðeins við ritstörf heldur sinnti ýmsum öðrum störfum. Hann bjó um tíma í Weimar, háborg mennta og menningar, og gegndi þar meðal annars ráðherrastörfum og gaf sig að náttúrufræði.

Talið er, að í Ítalíuferð 1786-1788 hafi Goethe tileinkað sér klassíska fegurðarhugsjón, sem setur mark sitt á nokkur helztu verk hans. En það var fleira, sem fangaði hug hans í þeirri ferð. Hann varð að eigin sögn öldungis forviða á að sjá öll tilbrigði í formi plantna og þeirri tilgátu laust niður í huga hans, að unnt væri að rekja þróun allra plantna frá einni frumplöntu (Urplanze), og hennar yrði að leita; öðru vísi væri ekki mögulegt að ákvarða ættkvíslir og tegundir nákvæmlega.

Ritsmíð Gothes um myndbreytingu plantna er tvímælalaust ávöxtur af leit hans af frumplöntunni en þó minnist hann hvergi á hana þar. Framsetning efnis er all sérstæð, í stuttum kjarnyrtum greinum (aphroisms), og svipar til Fundamenta Botanica eftir Linné, en hann hefur verið kunnugur þeirri bók. Goethe nálgast viðfangsefnið á sérstakan hátt, því að hann velur aðeins að lýsa lið fyrir lið vexti einærs tvíkímblöðungs, frá því að fyrstu blöð líta dagsins ljós og til þess að plantan hefur myndað fræ. Hann greinir frá myndbreytingum í plöntunni, sem geta verið reglulegar, óreglulegar og tilfallandi og leiða sumar til þroskunar á hlutum blómsins. Hann kemst þannig að því, sem reyndar var ekki með öllu ókunnugt, að fræflar og frævur eru ummynduð blöð. Í hugum flestra er þetta meginniðurstaða ritgerðarinnar, sem er þó ekki alls kostar rétt. Hún er miklu margbrotnari en ætla má við fyrstu sýn og flestir eru þeirrar skoðunar, að megintilgangur Goethes hafi fyrst og fremst verið að kenna mönnum aðferð til þess að fylgjast með vexti og þroska plantna, svo að þeir yrðu færir um að leita sjálfrar frumplöntunnar.

Það yrði langt mál að fjalla ítarlega um þetta verk Goethes og saknar maður þess, að ekki skuli hafa verið hugað að því við útgáfu á þessari þýðingu að birta vandaða ritsmíð til skýringa og frekari skilnings á verkinu. Vissulega stendur verkið fyllilega fyrir sínu sem slíkt, en þar sem það er komið til ára sinna, þurfa menn að vera nokkuð vel heima í fræðunum til þess að átta sig á, hvað vakir fyrir höfundi í einstökum atriðum.

Það hefur verið torvelt að þýða átjándu-aldar þýzku þessa höfuðsnillings, og það dylst jafnvel ekki fákunnandi mönnum í því máli að hér hefur mjög vel verið vandað til þeirra hluta. Á stöku stað má þó fetta fingur út í smáatriði, eins og að þýða Nektarien hunangsbera, en það eru kirtlar, sem blómasafi (nektar) myndast í en ekki hunang.

Það kom sannast sagna talsvert á óvart að fá óvænt upp í hendur þýðingu á þessu fræga verki, sem maður hafði ótal sinnum heyrt talað um en aldrei lesið sjálfur. Að baki útgáfunni stendur Walther von Goethe Foundation og er ítalega greint frá tilurð þeirrar stofnunar í bókarlok. Svo skemmtilega er gengið frá bókinni, að frumtextinn er vinstra megin í opnu og íslenzk þýðing hægra megin. Útgáfan er einkar lofsamlegt framtak og hlýtur að gleðja alla þá, sem unna sögu vísindanna, og á þýðandinn ekki sízt þakkir skildar fyrir vönduð vinnubrögð.

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason