Túnfífill

Skrifað um July 16, 2012 · in Grasnytjar

Fífill

Fífill

Undanfarnar vikur hefur túnfífill staðið í ríkulegum blóma á suðvestur-horni landsins. Túnfífill er svo auðþekktur, að sérhvert mannsbarn telur sig þekkja hann. Hann er þó ekki allur þar sem hann er séður, því að oft er honum skipt í fjölmargar smátegundir, sem vandasamt er að greina sundur.

Vaxtarstaður og vöxtur

Túnfífill þrífst bezt í þurrum, oft sendnum, moldarjarðvegi, bæði ræktuðum og óræktuðum. Hann er einnig algengur í úthaga og til fjalla. Hann er mjög áberandi í grasflötum og dæmi eru um, að hann hafi þrengt sér upp gegnum malbik.

Túnfífill verður 10-40 cm á hæð, hann er fjölær og vex upp af digurri stólparót. Í allri plöntunni er hvítur safi, fíflamjólk. Hún er beisk á bragðið og styrkur hennar er mestur síðla sumars í rótinni en á vorin í blöðunum. Blöðin sitja neðst í stofnhvirfingu, eru aflöng og jafnan mikið flipuð. Blómin sitja á blaðlausum, holum blómstöngli og mynda eina körfu.

 

Blómkarfa

Á sólríkum dögum lokast blómkarfan undir kvöld og opnast snemma á morgnana. Í kulda og regni helzt hún lokuð allan daginn; að öðrum kosti myndu fræflar og frjókorn fara forgörðum. Slíkar hreyfingar eru einkennandi fyrir margar tegundir innan körfublómaættar. Sænski grasafræðingurinn Carl von Linné nýtti sér þessa eiginleika tegundanna og kom sér upp »blómaúri« (Horologium Florae), með 43 tegundum, sem opnast og lokast á ólíkum tímum.

Blómin eru mörg saman í einni körfu, eins og áður segir. Reifablöð lykja um körfuna, en það eru ummynduð háblöð; koma þau í stað bikarblaða. Blómin eru tvíkynja og tungukrýnd. Þau eru yfirsætin, svo að það virðist sem blómhlíf og fræflar vaxi út frá efri enda egglegsins. Blómhlífin eru krónublöð, samvaxin í eina blöðku, sem beinist út til hliðar, og í stað bikarblaða eru löng hár, sem verða að svifi á aldininu. Fræ myndast án undangenginnar frjóvgunar.

Víða má sjá, að meðal sumra smátegunda túnfífils leggst blómstöngullinn niður með jörð, þegar blómin í körfunni eru í háblóma. Þegar fífillinn er kominn í biðukollu réttist úr stönglinum og hleypur í hann nokkur vöxtur. Óneitanlega er þetta hagræði, svo að fræin dreifist sem víðast.

 

Túnfífill

Túnfífill

Nafn

Ættkvísl fífla heitir Taraxacum á latínu. Orðið er komið úr arabísku, tharakh-shaqun, og mun víst þýða »læknar slæman augnsjúkdóm«. Á grísku merkir taraxis augnsjúkdóm.

Nafnið fífill er ótvírætt gamalt alþýðuheiti. Það er sennilega skylt orðinu fífa og hefur þá upphaflega verið haft um tegundina, þegar hún var komin í biðukollu. Nafnið ætifífill á einnig vel við um plöntuna, eins og vikið verður að hér á eftir. Vallarfífill og túnfífill gefa til kynna, hvar tegundin vex, og húsfreyjuhrellir er dregið af því, að sagt var, að búfénaður græddi sig ekki eftir að fífillinn var kominn í biðukollu. Þá var einnig talið gott að hefja slátt.

Nytsemi og verkun

»Það er alhægt að gjöra sér reit í sáðgarði af þessari jurt,« segir Björn Halldórsson í Grasnytjum (1783). Þó að það séu varla margir, sem hyggja á slíkt, er túnfífill til margra hluta nytsamlegur. Blöð hans eru góð í sallat. Þau nefnast hrafnablöðkur og rótarblaðka. Blómkörfurnar eru líka ætar, þær eru sagðar næringar- og vítamínríkar. Fíflamjólk hafa menn löngum notað til þess að taka burtu vörtur. Þá er hún borin á vörtuna kvölds og morgna um nokkurn tíma.

Stólparæturnar voru fyrrum brenndar og notaðar sem kaffibætir. Þær voru jafnvel hafðar í stað kaffis. Þurrkaðar rætur og muldar munu vera til sölu og notaðar í te; þær eru sagðar styrkja lifrina, lina liðverki og örva hægðir. Setja má 1 eða 2 teskeiðar af mulinni rót í bolla og hella sjóðandi vatni yfir. Látið standa í um 15 mínútur áður en það er drukkið. Þá má laga te af blöðum og hefur það svipaða verkun og rótin. Sumir láta sér nægja að pressa 1 eða 2 matskeiðar af safa úr blöðum eða rót og blanda það köldu vatni. Gott þykir að drekka eitt glas kvölds og morgna.

Túnfífill þótti góður við slæmsku í vöðvum og liðum.

Blómkörfurnar (að grænu blöðum undanskildum) voru soðnar litla stund í vatni. Síðan var vatnið síað frá og olívuolíu hellt yfir blómin (0,5 dl blóm í 5 dl af olíu).

Fíflasaft var þannig útbúin, að 1 lítri af blómum (án reifablaða og stilks) var hreinsaður og þveginn í vatni. Síðan voru blómin soðin stutta stund í 1,5 l af vatni og einni niðursneiddri sítrónu og um 2 dl af sykri bætt út í. Lögurinn var látinn standa í 6 klukkustundir og síðan síaður í gegnum léreftsdúk.

Gott er að laga sér te úr blómkörfum fífla. Gular körfurnar eru þurrkaðar á léreftsdúk í 5 til 7 daga eða í ofni við lágan hita í 5 eða 6 klukkustundir. Ein tekskeið af þurrkuðu blómi er sett í bolla og sjóðandi vatni (2 dl) er hellt yfir. Látið standa í 10-15 mínútur.

Fíflahunang er tilbúið á þann hátt, að 100 blómkörfur (án reifablaða og stilks) eru skolaðar í köldu vatni. Blómin eru sett í lítinn pott með um 5 dl af vatni og einni niðursneiddri sítrónu. Suðu hleypt upp og látið malla í um 15 mínútur og síðan látið standa í sólarhring. Þá eru blóm og sítróna síuð frá, vökvanum hellt í hreinan pott, hálfu kílói af sykri bætt út í og látið sjóða við hægan hita í eina og hálfa klukkustund. Að síðustu er lögurinn settur í hreinar og heitar krúsir og þeim lokað. Hunangið er hægt að geyma í hálft ár að minnsta kosti.

Það hefur færzt í vöxt hin síðari ár að laga vín úr blómkörfunum. Safna þarf allnokkru af körfum, hreinsa þær og slíta af alla græna hluta, svo að vínið verði ekki rammt. Til eru margar uppskriftir af vínlöguninni og hér verður tveggja getið.

Fíflavín I:
4 lítrar sjóðandi vatn
2 lítrar fíflakörfur (vel hreinsaðar)
1,5 kg sykur
125 g rúsínur
Lítið eitt af engiferi
Börkur af einni sítrónu
15-25 g ger og lítil sneið af ristuðu brauði

Hellið vatninu yfir blómkörfurnar og hrærið. Breiðið yfir ílátið og látið standa í þrjá daga. Síið vökvann, setjið sykur, rúsínur, sítrónubörk og engifer út í. Hleypið upp suðu, hrærið vel og látið kólna að stofuhita. Smyrjið gerinu á ristuðu sneiðina og látið hana í vökvann. Breiðið yfir ílátið og látið standa í nokkra daga á meðan gerjun á sér stað. Síið síðan lögnina og hellið í ílát. Vínið er tilbúið til drykkjar að tveimur mánuðum liðnum.

Fíflavín II:

4 lítrar sjóðandi vatn
3 lítrar fíflakörfur (vel hreinsaðar)
1,7 kg sykur
3 sítrónur

Hellið sjóðandi vatni yfir blómkörfurnar og látið standa í 12 klukkustundir; síið blómin frá. Setjið sykur og niðursneiddar sítrónur út í lögnina. Hrærið. Breiðið yfir ílátið. Fylgist með, hvort mygla láti á sér kræla við yfirborðið; ef svo er, þá veiðið hana burt. Síið vínið eftir tvær og hálfa viku. Hellið því þá á flöskur og geymið á köldum stað.

Fíflasýróp

Safnið um 100 – 150 fíflablómum. Slítið reifablöðin af, svo að aðeins gulu krónublöðin eru eftir. Skolið í köldu vatni. Sneiðið niður eina sítrónu og setjið ásamt blómum í hálfan lítra af vatni. Látið malla í um 20 mínútur. Lögurinn er síðan látinn standa í 12 klukkustundir við stofuhita.

Þá er lögurinn síaður gegnum léreftsdúk eða kaffifilter. Vökvinn er settur í lítinn pott. Sjóðið við vægan hita í eina og hálfa klukkustund eða lítið eitt lengur og hálft kílógramm af sykri bætt út í. Að því loknu er blandan sett í hreinar og heitar glerkrukkur og þeim lokað.

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason