Blóm: Fræflar og frævur

Skrifað um January 17, 2013 · in Almennt

Myndin sýnir helztu hluta blóms. Teikn. ÁHB.

Myndin sýnir helztu hluta blóms. Teikn. ÁHB.

Fræflar og frævur nefnast einu nafni æxlunarblöð. Þetta eru meira eða minna ummynduð blöð, sem sjá um kynæxlun. Fræfill er hið karllega æxlunarfæri blóms og fræva hið kvenlega.

Fræflar (stamen, ft. stamina) eru fremur einfaldir að byggingu. Meðal frumstæðra plantna halda þeir enn blaðlögun sinni (sjá t.d. Degeneria). Oftast eru þeir þó byggðir þannig, að efst á mjóum þræði, frjóþræði, situr frjóknappur, sem skiptist í tvo helminga (theca); á milli þeirra er knappband. Hvor helmingur er síðan oft tvíhólfa. Til eru þó frjóknappar með aðeins einu hólfi. Í þessum hólfum myndast frjókornin (pollen).
Frjóþráðurinn er oftast mjór, en getur þó haldið blaðlögun sinni í fáeinum tegundum. Þá eru og þekkt dæmi þess, að frjóþráðinn vantar. Ef svo er, sitja frjóknapparnir á blómhlíðarblöðum.

 

Frjóknappar eru jafnan tvíhólfa. Teikn. ÁHB.

Frjóknappar eru jafnan tvíhólfa. Teikn. ÁHB.

Fræflarnir eru ýmist lausir hver frá öðrum eða samvaxnir. Séu fræflar samvaxnir eru þeir vaxnir saman annaðhvort á knöppum, sem myndar pípu, eins og hjá körfublómum (Asteraceae), eða á frjóþráðum eins og í blágresisætt (Geraniaceae).
Fjöldi fræfla í blómi er ærið misjafn, frá einum og upp í nokkur hundruð, en í einkynja kvenblómum er enginn að sjálfsögðu.
Vert er að geta þess, að „sexualsystemet“ Linnes byggist að mestu leyti á fjölda og gerð fræfla. Væntanlega gefst færi á að fjalla um það síðar.
Þegar frjóknappar eru að fullu þroskaðir, opnast þeir jafnan með rifu að endilöngu. Í lyngætt (Ericaceae) og nokkrum ættum öðrum opnast fræflar þó þannig, að lítil göt koma á frjóknappana efst. Þá eru þeir þannig byggðir, að út úr þeim ganga litlir separ, sem minna á horn.
Oft er að finna óþroskaða fræfla (geldfræflar, staminodium) í blómi. Frjóþráður þeirra er oftast flatur og knappar litlir eða engir. Þá er sennilegt, að svo kölluð hunangsblöð, sem eru algeng innan sóleyjarættar (Ranunculaceae) séu upprunalega geldfræflar. Einnig er talið, að mörg krónublöð séu í raun ummyndaðir fræflar og einkum þau, sem eru í fylltum (ofkrýndum) blómum.
Orðið fræfill (frævill) er talið vandbeygt og því hefur verið lagt til, að taka upp orðið fræll í staðinn.

Fræva (pistillum, ft. pistilla) minnir sjaldnast á blöð, því að oftast er hún mjög ummynduð og situr í miðju blómi. Í einni fornri ættkvísl, Degeneria, má þó greinilega sjá greinilega blaðlögun. Fræva getur verið samsett úr einu eða fleirum fræblöðum. Oft lítur fræva út sem flaska. Efsti hluti hennar heitir fræni, þá kemur stíll og að lokum er belgurinn nefndur eggleg. Fyrir kemur, að enginn er stíllinn, og situr þá frænið ofan á eggleginu.

Fræva er gerð úr ummynduðu blaði, sem hefur verpzt saman. Teikn. ÁHB.

Fræva er gerð úr ummynduðu blaði, sem hefur verpzt saman. Teikn. ÁHB.


Sé frævan einblaða, hafa rendur blaðsins vaxið saman, og heitir þar randsaumur en miðtaug blaðsins nefnist miðsaumur. Í blómum sóleyjarættar (Ranunculaceae) og rósaættar (Rosaceae) eru margar einblaða frævur. Innan ættanna Amygdalaceae og Papilionaceae er aðeins ein einblaða fræva.

Lengst til vinstri er fræva, sem hefur haldið blaðlögun sinni. Þá koma einblaða frævur, síðan tvær samblaða frævur. Teikn. ÁHB.

Lengst til vinstri er fræva, sem hefur haldið blaðlögun sinni. Þá koma einblaða frævur, síðan tvær samblaða frævur. Teikn. ÁHB.


Þá er samblaða fræva, en þar hafa tvö eða fleiri fræblöð vaxið saman, og þau mynda eina frævu. Aldrei er nema ein samblaða fræva í blómi. Samvöxtur fræblaða getur gerzt með tvennum hætti. Í fyrsta lagi, að rendur blaða vaxi saman, og verður egglegið þá einrýmt. Í öðru lagi, að rendur blaða sveigist inn á við og vaxi þar saman, svo að egglegið verður þá fleirrýmt eða sem samsvarar fjölda fræblaða, sem mynda frævuna.
Eggstóll (eggsæti) nefnist staðurinn í eggleginu, þar sem eggin myndast. Þegar frjóvgun hefur orðið og egg þroskast í fræ, verður eggstóll (eggsæti) að fræstól eða fræsæti.

sksj

Lengst til vinstri er eggstóll (fræstóll) í frumstæðri frævu; þá kemur einblaða fræva, þá 3-blaða með miðstæðum eggstól, síðan 3-blaða með veggstæðum eggstól og að lokum með laus-miðstæðum eggstól.


Í einblaða legrými er eggstóll annaðhvort efst eða neðst, það er topp- eða grunnstæður. Þá er eggstóll annaðhvort við randsaum, randstæður eggstóll, eða sjaldnar á vegg fræblaðsins, veggstæður eggstóll. Í samblaða frævu er eggstóll veggstæður eða miðstæður. Í sumum einrýmdum samblaða frævum nær miðstæður eggstóll ekki alveg upp alla frævu og er hann þá sagður laus-miðstæður.

Myndin sýnir laus-miðstæðan eggstól (fræstól). Eggsætið nær ekki alveg upp. Teikn. ÁHB.

Myndin sýnir laus-miðstæðan eggstól (fræstól). Eggsætið nær ekki alveg upp. Teikn. ÁHB.


Staða og gerð eggstóls er oft mikilvægt einkenni, en það sést oft bezt á aldinum, hvernig fræstól er háttað (sjá síðar).

Með sætni blóma er átt við hver afstaða frævunnar er með tilliti til stöðu bikarblaða, krónublaða og fræfla. Blóm er undirsætið, ef fræva situr á blómbotni í sömu hæð og bikarblöð, krónublöð og fræflar. Myndi blómbotn skál umhverfis eggleg frævu og bikarblöð, krónublöð og fræflar sitja á barmi skálar er blóm kringsætið. Og að lokum, í yfirsætnu blómi sitja bikarblöð, krónublöð og fræflar ofan á eggleginu.

Talið frá vinstri: Undirsætið, kringsætið og yfirsætið. Teikn. ÁHB.

Talið frá vinstri: Undirsætið, kringsætið og yfirsætið. Teikn. ÁHB.


Það, sem hér hefur verið sagt um fræfla og frævur, lýsir aðeins megindráttum í byggingu þeirra. Fjölmörg afbrigði bæði hvað varðar gerð og stöðu í blómi eru til og ef til vill verður það tekið til umfjöllunar í tengslum við viðkomandi ættir eða ættkvíslir.

ÁHB / 17.1. 2013

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason