Hylocomiaceae – tildurmosaætt

Skrifað um March 16, 2013 · in Mosar · 2 Comments

Hylocomium splendens, tildurmosi, með algengari mosategundum. Ljósm. ÁHB.

Hylocomium splendens, tildurmosi, með algengari mosategundum. Ljósm. ÁHB.

TIL ÞESSARAR ættar teljast mosar, sem mjög auðvelt er að þekkja, og eru einna algengastir allra að gamburmosa undanskildum.
Hylocomiaceae (Broth.) M. Fleisch. (tildurmosaætt) var tiltölulega nýverið klofin út úr Hypnaceae (faxmosaætt). Einkum er það blaðgerðin, sem skilur þær að. Plöntur ættarinnar eru jafnan stórar, stinnar og mynda oft stórar breiður. Þær eru jarðlægar eða uppréttar, óreglulega eða reglulega fjaðurgreindar, stundum reglulega tvífjaðraðar (geta verið þrífjaðraðar). Sumar eru með flosblöðum en aðrar ekki.
Stöngulblöð eru upprétt, útstæð eða baksveigð, sum langbylgjótt og hrukkótt; breið-egglaga til lensulaga, snubbótt eða ydd og mjókka oft snögglega fram í langan odd. Blaðrönd á stundum niðurhleypt og útundin neðst, oft tennt eða ójöfn fremst. Rif einfalt, tvöfalt eða ekkert. Greinablöð jafnan minni en geta verið tenntari en stöngulblöð.
Blaðfrumur langar og mjóar, sléttar eða vörtóttar. Hornfrumur afmarkaðar eða ekki, grunnfrumur oft með þykka og holótta veggi.
Plöntur einkynja; kynhirzlur hliðstæðar. Stilkur sléttur, 1-4 cm á lengd. Gróhirzla álút, útstæð eða upp á við, óregluleg. Lok keilulaga með totu eða bogna trjónu. Ytri kranstennur strikóttar á ýmsa lund; innri tennur með háa grunnhimnu. Milliþræðir þroskaðir.

Til ættarinnar teljast fjórar ættkvíslir hér á landi með sex tegundir. (Í sumum ritum er ættkvíslin Rhytidium (Sull.) Kindb.) einnig talin til ættarinnar; hér er hún talin til eigin ættar, sjá síðar.) Allar, nema ein tegund, eru meðal algengustu mosategunda hérlendis.

Lykill að ættkvíslum:
1             Aragrúi flosblaða á stönglum og greinum ……………………………………………….. 2
1             Engin flosblöð á stönglum og greinum ……………………………………………………. 3
2             Stöngull óreglulega tví- til þrífjaðurgreindur Á bakhlið blöðku eru dreifðar vörtur eða tennur framan til …………………………………. Hylocomium splendens (tildurmosi)
2             Stöngull óreglulega fjaðurgreindur. Blaðka slétt á bakhlið  ………………………… ………   …………………………………………………………….Hylocomiastrum  pyrenaicum (stigmosi)
3             Blöð snubbótt ………………………………….. Pleurozium schreberi (hrísmosi)
3             Blöð ydd ……………………………………………. Rhytidiadelphus (skrautmosar)

 

Myndin sýnir: a: blað af Pleurozium schreberi; b: blað af Hylocomium splendens; c: flosblað af Hylocomium splendens. Teikn. ÁHB.

Myndin sýnir: a: blað af Pleurozium schreberi; b: blað af Hylocomium splendens; c: flosblað af Hylocomium splendens. Teikn. ÁHB.

 

Hylocomium splendens (Hedw.) Schimp. – tildurmosi
Aðeins þessi eina íslenzka tegund telst til kvíslarinnar Hylocomium Schimp. Plöntur eru stórar, allt að 18 cm að lengd, 1-3 mm á breidd, grænar, brúngrænar, gulgrænar, reglulega tví- til þrífjaðraðar (sjaldan einfjaðraðar). Framarlega eða á miðjum sprota frá fyrra ári vex nýr sproti, sem sýnir ársvöxtinn; þannig myndast hver greinahjallinn ofan á öðrum. Stönglar með nærri gagnstæðum greinum, stinnir, rauðir eða rauðbrúnir, án miðstrengs.

Hylocomium splendens. Ljósm. ÁHB.

Hylocomium splendens. Ljósm. ÁHB.

 

Blöð, oft nokkuð gisstæð, eru egglaga til langegglaga, 1,6-3,0 x 0,3-0,6 mm, og ganga fram í rennulaga, oft snúinn, odd. Blaðrönd oft útundin neðst, annars flöt og hvasstennt. Rif tvöfalt, oft nær annað upp 2/3 af blaði. Axlarhár 5 frumur, um 250 μm að lengd; neðsta frumar mjög löng og brún á lit. Flosblöð mörg með margar, þráðlaga greinar.

Frumur aflangar, 30-70 x 4-6 μm, með fremur þykka veggi. Á bakhlið framarlega standa frumuendar út úr blaðfletinum og mynda þar tennur eða vörtur; oft áberandi á greinablöðum. Grunnfrumur gulbrúnar eða rauðgular, með þykka og holótta veggi; mun breiðari og styttri en aðrar frumur. Hornfrumur skera sig ekki úr.

Plöntur einkynja, karl- og kvenplöntur álíkar. Stilkur að 3 cm, rauður eða rauðbrúnn, sléttur. Gróhirzla egglaga, ljósbrún, bogin, álút, um 2 mm. Lok með langa, bogna trjónu. Ytri tennur um 800 μm á hæð, gulbrúnar, net-strikóttar eða nærri sléttar á ytra borði; innri tennur sléttar eða fínvörtóttar með aflöng göt eftir miðju, álíka háar og hinar ytri; grunnhimna helmingi styttri. Milliþræðir langir. Gró græn, slétt eða fínvörtótt, um 15 μm að þvermáli. Sjaldan með gróhirzlur.

Mjög algengur mosi um nær allt land. Vex einkum í þurrlendi, svo sem í skógum, móum, holtum, hraunum og urðum, einnig á þúfum í votlendi.
 

Hylocomiastrum pyrenaicum (Spruce) Fleisch. – stigmosi

Hefur aðeins fundizt á tveimur stöðum á Íslandi. Höf. hefur aldrei séð tegundina og sleppir því lýsingu á henni um sinn.

Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. – hrísmosi

Plöntur stórar, allt að 15 cm að lengd, 1-3 mm á breidd, fjaðurgreindar með stuttar hliðargreinar, grænar, ljósgrænar eða gulleitar. Stöngull er áberandi rauður, stinnur, uppréttur eða uppsveigður.

Blöð kúpt, 1,5-2,5 x 0,8-1,5 mm, langegglaga, snubbótt og bogadregin. Blaðrönd heilrend en með ójöfnur fremst og innsveigð, en oft útundin neðst. Rif stutt, tvöfalt. Greinablöð minni en stöngulblöð.

Pleurozium schreberi. Ljósm. ÁHB.

Pleurozium schreberi. Ljósm. ÁHB.

 

Frumur 50-90 x 6-8 μm með þykka veggi, oft holóttir. Fremst í blaði eru frumur mun styttri og lítið eitt breiðari. Grunnfrumur gular eða rauðgular með mjög þykka og holótta veggi. Hornfrumur vel afmarkaðar, gulbrúnar eða rauðbrúnar, styttri en talsvert breiðari en aðrar frumur (18-40 x 12-28 μm).

Plöntur einkynja. Stilkur að 4 cm langur, rauður, rauðgulur eða rauðbrúnn. Gróhirzla rauðbrún, aflöng og bogin, 1,5-2,5 mm á hæð. Gró 12-20 μm að þvermáli, fínvörtótt. Mjög sjaldan með gróhirzlur.

Vex í grónu þurrlendi svo og á þúfum í votlendi. Algengur um nær allt land nema sízt á Suðurlandi og í miðhálendinu.

 

Rhytidiadelphus – skrautmosar

Um þá er fjallað á annarri síðu. Sjá hér.

Helztu heimildir:
Ágúst H. Bjarnason, 2010: Greiningarlykill að ættkvíslum íslenzkra blaðmosa (Musci) ásamt tegundaskrá. Fjölrit Vistfræðistofu n:r 40. Reykjavík.
Bergþór Jóhannsson, 1996: Íslenskir mosar. Fjölrit Náttúrufræðis. N:r 29.
E. Nyholm, 1965: Illustrated Moss Flora of Fennoscandia. II Musci. Lund 1965
http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_moss_gk.pl?genus=Rhytidiadelphus
http://www.mobot.org/plantscience/bfna/V2/HyloHylocomiaceae.htm

Aðvörun:
Á þessum stað: http://floraislands.is/mosar.html stendur skírum stöfum orðrétt:
»Eini íslendingurinn sem lagt hefur stund á mosaflóru Íslands af nokkurri alvöru, er Bergþór Jóhannsson.«

Menn eru því beðnir um að trúa því mátulega, sem greint er frá á vefslóð þessari.

Rétt er að geta þess, að nú hefur þessum texta verið breytt (20./3.). 

ÁHB / 16.3. 2013

 

Leitarorð:

2 Responses to “Hylocomiaceae – tildurmosaætt”
  1. Aðalsteinn Sigurgeirsson says:

    Nýverið hefur komið í ljós að tildurmosinn lifir í sambýli við blágrænþörunga sem binda nitur úr andrúmslofti. Þessi mosi getur því haft veruleg áhrif á framvinduna í krónískt-nitursnauðum vistkerfum líkt og við þekkjum hér á landi (“Nostoc spp. and Stigonema spp. were the primary cyanobacteria found to colonize H. splendens and P. schreberi.”)
    http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19252932

Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason