Steinaríkið – Íslenska steinabókin

Skrifað um July 16, 2012 · in Almennt

Steinaríkið
BÆKUR – Náttúrufræðirit
Íslenska steinabókin
Eftir Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson. Myndir tók Grétar
Eiríksson. Mál og menning 1999. – Ritdómur, Morgunblaðið 15. september 1999:26.

SÍFELLT fleiri leita sér hvíldar og afþreyingar á gönguferðum um fjöll og dali. Á slíkum ferðum ber margt fyrir sjónir og eðlislæg forvitni rekur menn til þess að velta fyrir sér nöfnum á plöntum og steinum, sem á vegi verða. Ávallt er það því fagnaðarefni, þegar út koma bækur, sem auka þekkingu almennings á náttúru landsins. Almenn fræðsla um lifandi sem lífvana náttúru er ein bezta trygging fyrir því, að fólk læri að virða umhverfi sitt en stuðlar jafnframt að fyllri skilningi á stöðu manns í náttúrunni. Sennilegt má telja, að umræða um Eyjabakka væri öllu skynsamlegri, ef meiri rækt hefði verið lögð við nám í náttúrufræðum í skólum og almenn þekking manna á náttúrunni væri meiri en raun er á.

Áhugi fólks á steinum er ótvírætt mikill, en fram til þessa hefur vantað hentuga bók til þess að fræðast um þennan heim náttúrufræðanna. Með nýúkominni bók, Íslensku steinabókinni, er stigið stórt skref í að auka almenningsfræðslu. Þar er fjallað um berg- og steintegundir (steindir) á auðskilinn hátt, sem flestar er auðvelt að þekkja með hjálp góðra litmynda.

Bókin skiptist í allmarga kafla. Gott er þeim, sem safna steinum, að kunna skil á frumatriðum í jarðfræði. Í fyrstu er því gerð grein fyrir jarðmyndunum landsins, ummyndun og fyllingum í holum og sprungum. Þar kemur ýmislegt fram, sem mörgum mun þykja forvitnilegt. Þá er sagt frá seindum og hvernig standa skal að greiningu og söfnun þeirra. Síðan er komið að meginmáli bókarinnar, en það eru lýsingar á frumsteindum, bergtegundum, molabergi, steingervingum og hinum margvíslegu steindum, eins og seólítum (geislasteinum), kvarssteinum, karbónötum, málmsteindum, háhitasteindum, leirsteindum og útfellingum við hveri og laugar. Þessi bókarkafli er ríkulega myndskreyttur.

Lýsingar á bergi og steindum eru yfirleitt stuttar og hnitmiðaðar. Greint er frá kísilsýrumagni bergs, grunnmassa, brotsári og ýmsu öðru, sem einkennir hverja tegund. Um steindir gildir öðru máli, þar er sagt frá hörku, kristallagerð, lit, kleyfni, gljáa, gagnsæi og fjölmörgu öðru, sem máli skiptir. Einnig er gerð grein fyrir uppruna og útbreiðslu bergtegunda, hvar steinda sé helzt að leita og nöfn eru skýrð. Lesmáli er skipt í þrjá hluta og er augljóst hagræði af því, en skiptingin hefur fallið niður á bls. 79 til 81.

Fjölmargar myndir skreyta bókina, enda væri hún ekki svipur hjá sjón án þeirra; að auki auðvelda myndir mönnum að þekkja steinana. Rétt er að geta þess, að auk Grétars Eiríkssonar hefur Sigurður Sveinn Jónsson tekið allnokkrar myndir. Nú mun ljósmyndun steina vera mjög vandasöm. Í fyrsta lagi þarf að velja góð sýni og í öðru lagi að koma fyrir réttri lýsingu. Myndirnar eru æði misjafnar, sumar ágætar en aðrar miður góðar. Á sumum myndum kemur réttur gljái fram en á öðrum ekki. Þá hefði verið æskileg meiri dýpt í sumum myndum og betri lýsing. Bakgrunnur flestra mynda er svartur og er það heldur leiðigjarnt.

Enda þótt tegundaauðgi íslenzka steinaríkisins sé ekki ýkja mikil borin saman við önnur lönd, er marga gersemina að finna og fegurðin, sem í steinum býr, lætur engan ósnortinn. Steinasöfnun er kjörin tómstundaiðja, og lítil sem engin hætta er á því, að hún valdi raski í náttúrunni. Þeir, sem hafa bókina til að styðjast við, eru vel á vegi staddir. Eg hygg, að flestir byrjendur komi til með að hafa mest gagn af köflunum um frumsteindir og bergtegundir.

Í ljósi þessa kom það á óvart, að kaflinn um bergtegundir er mjög ágripskenndur og hlýtur að vera erfitt fyrir marga að átta sig á ólíkum gerðum. Í kafla um granófýr er minnzt á granít og sagt, að »jafnvel eiginlegt granít« sé til á einum stað hérlendis. Engin mynd er þó af því og er það miður. Þá er heldur ekki getið um, að granófýr getur verið rauðleitur af kalífeldspati. Eins og gefur að skilja er kaflinn um basalt langur og er fjallað um hinar ýmsu gerðir þess. Hins vegar vekur það nokkra furðu, að taka þar með bólstraberg, sem fáir steinasafnarar bera með sér heim, nema þeir standi í húsbyggingu, því að það er eftirsótt sem fyllingarefni í grunna. Til aukins skilnings á basalti hefði á hinn bóginn verið þörf á að greina frá þóleiítröðinni, alkali-ólivínröð og millibasaltröðinni. Ankaramít er sagt vera undir Hvammsmúla, sem er rangt, því að hann heitir Hvammsnúpur. Kaflinn um ísúrar og súrar bergtegundir er greinabetri. Helzt sakna eg þess, að ekki eru tekin með nöfnin baulusteinn, litgrýti og ljósgrýti um líparít. Kaflinn um molaberg og steingervinga er í styttra lagi, enda kannski engin þörf á að gera frekari grein fyrir þeim í bók sem þessari.

Síðari helmingur bókar fjallar síðan um hinar ýmsu steindir. Þar er sagt frá því, sem flestu fólki þykir eftirsóknaverðast og fallegast, en jafnframt er vandfundnast. Einkum er ítarlegur kaflinn um seólíta eða stjörnusteina, en það nafn er ekki í bókinni. Enginn vafi er á því, að með hjálp bókarinnar geta menn náð langt í því að þekkja allmargar steindir hér á landi.

Verst af öllu er, að engan greiningarlykil er að finna í bókinni, hvorki yfir bergtegundir né steindir. Þó að menntaðir steinafræðingar þurfi aldrei á slíkum lyklum að halda, er það víst, að þeir sem skemmra eru komnir í fræðunum, geta haft af þeim hin mestu not. Aftast í bókinni er svo nefnd greiningartafla, en hún er aðeins yfirlit yfir steindirnar og ekki til þess fallin að greina eftir henni. Letrið í töflunni er æði smátt, en þó er þrengt svo að henni, að hvorki hafa komizt fyrir blaðsíðutöl né fyrirsögn; einn dálkurinn er þar að auki auður.

Bókin er skrifuð á þokkalegu máli og er alls ekki of fræðileg fyrir þorra fólks. Vart verður hjá því komizt, að málfar verði eilítið einhæft, þegar hver lýsingin tekur við af annarri. Með svolítið meiri nostursemi hefði mátt slípa texta; til dæmis er sögnin finnast notuð úr hófi; í texta fer betur á að skrifa sentímetri en nota táknið cm aðeins á eftir tölustöfum. Höfundar kjósa að beygja nafnorðið kristallur eins og stóll en ekki stallur, en halda í ellin tvö (ll) í sagnorðinu (kristallaður). Sagt er, að draugasteinsnafnið sé dregið af
hálfgagnsæju útliti, en ekki er getið hinnar fornu skýringar, að draugasteinar lýsi séu þeir bornir inn í hús að kveldi sólskinsdaga. Þá hefur mér alltaf fundizt heldur ankannalegt að tala um jarðfræði Íslands eða lýsa jarðfræði landsins (bls. 6); enginn tekur svo til orða að lýsa dýrafræði eða grasafræði landsins. Hér er miklu fremur átt við jarðfræðilega lýsingu eða útlistun á jarðmyndunum Íslands. Gaman væri að heyra álit jarðfræðinga á þessu.

Bókin er í handhægu broti og áferðarfalleg. Hins vegar er óþarft að hafa myndatexta með mjög smáu letri og sumir litstafir eru mjög óskýrir, einkum á síðum 206 til 219. Hönnun kápu er fremur þyngslaleg og lítt til þess fallin að draga að sér athygli.

Hvað sem öllum aðfinnslum líður, er því ekki að neita, að Íslenska steinabókin er kjörgripur og kærkomin bók handa öllum, sem unna útiveru. Hér hefur verið bætt úr brýnni þörf með góðri bók, sem verðskuldar lof.

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason