Vatnshlíð við Hvaleyrarvatn

Skrifað um July 24, 2012 · in Gróður

 

Grein þessi er í vinnslu. Meðal annars er eftir að setja inn margar myndir.

 

Inngangur
Lágt grágrýtisholt er ofan Hafnafjarðar, sem engu að síður ber nafnið Ásfjall, þó að það rísi aðeins 127 m yfir sjó. Vestan undir fjallinu stóð bærinn Ás, en sunnan undir því er Hvaleyrarvatn. Suðurhlíð fjallsins upp af vatninu nefnist Vatnshlíð.

Ás var um langan aldur meðalstór bújörð og þótti allgóð, þó að engjar væru engar, meðal annars vegna sæmilegrar vetrarbeitar.

Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns (1703) er greint frá því, að jörðin hafi hrísrif í almenningum til kolagerðar og eldiviðar og í heimalandi hafi lyng verið rifið og notað að hluta til eldiviðar og til þess að fæða búpening í heyskorti.

Að sögn kunnugra manna var ætíð allmikil beit á landinu, enda bar það þess snemma ótvíræð merki.

Gróðurlendi
Á melum voru algengustu tegundir lambagras, músareyra, holurt, geldingahnappur, grasvíðir, melablóm, blásveifgras og blávingull, að ógleymdum blátoppu og gullkolli (kisukló).
Báðar síðastnefndu tegundirnar hafa menn án efa flutt inn til landsins. Gullkollur var talinn hin besta fóðurjurt, enda gæddur sömu náttúru og lúpína að hafa gerla í rótum, sem vinna köfnunarefni (nitur) úr andrúmslofti.

Á rofabörðum voru þurrir móar: Annars vegar þursaskeggsmór með öðrum grasleitum tegundum (vinglum, língresi, hærum og sefi) og ívafi af tvíkímblöðungum eins og möðrum, kornsúru og brjóstagrasi, og hins vegar lyngmór (beiti-, kræki-, sortu- og bláberjalyng) bæði með grasleitum tegundum og tvíkímblaða jurtum, sem lítið bar á vegna mikillar beitar, svo sem brennisóley, blágresi og hrútaberjaklungri, svo að fátt eitt sé nefnt. Á stöku stað óx birki, sem náði tæplega meira en í skóvarp.

 

 

Upphaf ræktunar
Um miðjan sjötta áratuginn var Vatnshlíð því vart annað en berangurslegir grágrýtismelar með einstaka, ofbeittum rofabörðum, þegar Hákon Bjarnason, skógræktarstjóri, fékk erfða­festuland þar árið 1955, sem er rétt um 8 ha að stærð. Hvergi var skjól að finna og í leysingum á vorin beljaði vatn niður hlíðina, og settu djúpar vatnsrásir sterkan svip á landið.

Vatnshlíð. Myndin er tekin 1960

Vatnshlíð. Myndin er tekin 1960

Þegar Hákon sýndi konu sinni, Guðrúnu, landið í fyrsta skipti, féllust henni hendur, leit á mann sinn og spurði: »Hvað ætlar þú að gera hér?«

 

 

Girt og byggt
Landið var girt undir haust 1955, því að allmargt fé var þá í haga. Árið 1968 var girðingin stækkuð til vesturs.

Bústaðurinn var reistur sumarið 1958 en stækkaður rúmum áratug síðar.

Lítið gróðurhús var reist 1975 norðvestur af bústaðnum og hafa þar einkum verið ræktuð jarðarber þau ár, sem það hefur fengið að standa í friði fyrir skemmdarvörgum. Sum árin hefur uppskera verið allmikil eða rúmt kílógramm á fermetra.

 

 

Gróðursetning
Fyrstu trén voru gróðursett vorið 1956, bæði á hólnum ofan við bústaðinn og austan við hann. Allar götur síðan hefur einhverju verið plantað á hverju ári. Langmest hefur verið gróðursett af sitkagreni, stafafuru, bergfuru og alaskaösp.

Að auki er hér að finna allmargar aðrar tegundir af ýmsum barr- og lauftrjám, svo og nokkrum runnum, og má nefna blágreni, hvítgreni, lindifuru, eini, hegg og blæösp sem fáein dæmi.

Allnokkur efniviður frá Alaska fór forgörðum í bruna 1962, en af plöntum þaðan, sem hér vaxa má nefna elri, laxaber, stikilsberjarunna, eitt rauðblóma rósayrki, sigurskúf og hálm­gresis-tegund.

 

Vöxtur og þrif
Fyrstu árin þurfti að bera á og reyta gras frá hverri plöntu. Þá voru líka reistar skjólgrindur á flestum börðum eða síldarnætur lagðar yfir strengdan vír. Nú er hins vegar svo komið, að flest þrífst án sérstakrar umhyggju, sem sett er niður í góðu skjóli og við frjósemi jarðvegs.

Segja má, að öll rofabörð séu nú sigin saman og gróin, en aðeins einstaka barð var »stungið niður«. Vatnsrof er algjörlega liðin tíð eftir að melarnir klæddust gróðri.

Yfirleitt hefur vöxtur verið í góðu meðallagi og oft með ágætum. Mestu skakkaföll hafa verið af manna völdum.

Þegar elstu trén voru komin nokkuð á legg var kveikt í gróðri á landinu 1962 og má segja, að allt hafi brunnið sem brunnið gat austur að girðingu. Öðru sinni var kveikt í 1972 og brunnu þá allmörg tré austan við bústaðinn.

 

Alaskalúpína
Helsta einkennisplanta í Vatnshlíð er alaskalúpína. Fyrst var sáð til hennar í melana 1957. Þegar plönturnar voru orðnar nokkuð stórar voru þær teknar upp, þeim skipt og plantað út á ný, því að skortur var þá á fræi.

Lúpína náði smám saman að þekja nær allt sem áður voru melar og hefur myndað ofan á þá þykkan jarðveg, allt að 20 cm, enda er óhemju mikið lífrænt efni, sem fellur til á hverju hausti. Rætur lúpínu leita allt að 70 cm niður í melinn.

Það hefur komið glöggt í ljós á þessu svæði, að í fyrstu vex lúpína sem ein samfelld breiða lítilla plantna. Þegar plönturnar stækka fækkar þeim en einstakar plöntur mynda allstóra hnausa og verður þá nokkurt bil á milli plantna. Mikill mosi hleypur oft í svörðinn en jafnframt taka nú aðrar tegundir að skjóta upp kolli. Þetta má víða sjá, einkum á melunum ofan við bæjarhólinn.

Talsverðu hefur verið plantað innan um lúpínuna, einkum sitkagreni, stafafuru og alaskaösp. Grenið og öspin spjara sig vel en verr hefur gengið með furuna og þarf að reyta lúpínuna frá henni, ef vel á að vera.

Á allmörgum stöðum hefur lúpínan svo nær til alveg hörfað undan, þegar skógurinn hefur vaxið upp. Gleggsta dæmið er í skógarteigunum  austan við bústaðinn en þar var sáð fyrst til hennar. Þá hefur hún víða horfið og vikið fyrir blágresi og grösum.

Á fáeinum öðrum stöðum hefur lúpína verið slegin og er þar nú komið töðugefið graslendi eða hreint jurtastóð, þar sem brennisóley, hrútaberjaklungur og blágresi skarta sínu fegursta. Sjá nánar hér.

Landið séð frá mjög svipuðum sjónarhóli og fyrsta mynd. Ljósm. ÁHB.

Landið séð frá mjög svipuðum sjónarhóli og fyrsta mynd. Ljósm. ÁHB.

 

 

 

Leitarorð:


Leave a Reply

:: Ágúst H. Bjarnason